דער האלעקאוסט מיט א תורה'דיג בליק

[זארעכפעפער]

איך נעם נישט קיין שטעלונג אין די ווארשעווער געטא אויפשטאנד, ווייל ווי אויבן דערמאנט איז דאס אזאך וואס מער ווייניגער נאר די וואס האבן דאס איבערגעלעבט קענען דאס פארשטיין. וואס מיר איז אבער אינטערסאנט געווען אין דעם אשכול, איז דער צטט פון הער מיללער וואס ווערט געברענגט אין אנהויב פון יענעם אשכול וז"ל:

עס איז אפשר נישט געאייגנט פאר שוואכע הערצער אבער פטור בלא כלום אי אפשר, עס וואקסט אויף א דור וואס וועלן שוין ניטאמאל געדענקן אידן וואס האבן דאס אליינס מיטגעמאכט, זיי וועלן לייענען די היסטאריע ווי אונז זעה מיר די קרייץ-ציגלער עפאכע און די גזירות ת"ח-ות"ט וכדו', ברויכן מיר דאס חזר'ן און איבערפארציילן פאר זיי ביי יעדע געלעגנהייט למען ידעו דור אחרון בנים יולדו אז אידישע קינדער אין די נישט אזוי ווייטע פארגאנגענהייט זענען דורכגעגאנגען הריגות ושחיטות באופן מבהיל למאוד ממש לא יאומן כי יסופר

עס איז מיר באמת שווער ארויסצוברענגען מיינע געדאנקען אין שריפט איבער די האקעלע נושא וואס דו האסט אנגערירט, איבערהויפט ווען טייל צווישן אונז פארמאגן נאך, צו לאנגע געזונטע יארן, זיידעס און באבעס, אדער גאר עלטער זיידעס, וועלכע האבן בחסדי השם איבערגעלעבט דעם ביטערן וועלט קריג.

אמת, מיר זענען אינגע קינדער וועלכע זענען אויפגעוואקסן על סיר בשר האמעריקע און מיר וועלן אין לעבן נישט משיג זיין וואס אונזערע זיידעס זענען דורך אין די ביטערע יארן, אבער עס פרעגט זיך: כלל ישראל איז שוין נתונים למכים ולשבי באלד צוויי טויזנט יאר, דורכאויס די יארן זענען מיר שוין ליידער אריבער צרות צרורות שונות ומשונים, אנגעהויבן פונעם ערשטן גלות, פונעם ערשטן חורבן הבית, ווי נבוכדנצר הרשע האט פארטריבן די אידן אין גלות אריין מיט עינויים קשים ומרורים, ווי דער מדרש דערציילט דארט אין איכה, דאס זעלביגע איז געווען ביים חורבן בית שני און אזוי ווייטער ביים קרייץ-ציגלער, גירוש שפאניע און ת"ח ות"ט וכו' וכו'. אלעמאל איז דאס געווען באגלייט מיט גירושים גזירות עינויים שונים ומשונים. האבן אידן אין לויף פון די פארפלאגטע גלות יארן אלעמאל מיטגענומען מיט זיך די דראמאטישע מעשיות וסיפורים? זענען אונזערע זיידעס אינדערהיים געזעצן תשעה באב ביינאכט און דערציילט די אלע שמדיות בצאתי מירושלים, א שטייגער ווי די הלכה פארלאנגט פון אונז פסח ביינאכט צו דערציילן די ניסים בצאתי ממצרים???

נאך מער איז אינטערסאנט צו באצייכענען. אפילו צווישן אונזערע זיידעס, וועלכע זענען בפועל אדורך דעם ביטערן קריג, איז אויך פאראן אזעלכע וועלכע וועלן קיינמאל נישט רעדן אדער דערציילן פון די קריג! אויב שוין יא רעדן, וועלן זיי נאר דערציילן די גרויסע ניסים וחסדים וואס השי"ת האט געטוהן מיט זיי אין לויף פון די קריג, אבער סתם דערציילן שרעקוועדיגע און ספאקי מעשיות, אן קיין שום ציל, וועט איר כמעט קיינמאל נישט הערן פון זיי. פארוואס? ווייל, למאי נפקא מינה?!

ווי טרעפליך און אין פלאץ איז דא נאכצוברענגען דאס באקאנט ווארט פון הייליגן חוות דעת, מיט וועלכען מרן רבינו הק' טוט איינלאגן זיין הייליג ספר ויואל משה, אז ווען מ'לערנט די פסוקים אין איכה זעט מען גאר אן אינטערעסאנטע זאך, אז איבעראל וואו דער פסוק דערציילט די צרות ועינויים וואס אידן זענען דורך, דערציילט אונז אבער דער פסוק אויך די סיבה וואס האט געברענגט צו די צרות. פארוואס איז דאס? ווייל סתם דערציילן אינטערסאנטע, שרעקעדיגע, מעשיות האט קיין שום זין נישט, נאר בלויז אויב מדערציילט דערנעבן אויך די סיבה וואס געברענגט די צרות דאן האט א פשט צו דערציילן אויך די סיפורים, למען ישמעו ויראו וילמדו לקח, עיי"ש.

אן אינטערסאנטע זאך ביז גאר. די פרייע יידישיסטן, די חוקרים, די ציונים און אלע אלע פרייע צוגלייך, זענען כסדר פארנומען אז למען השם "זכור את אשר עשה לך עמלק", זיי באקלאגן א בראך אויפן אינווארג אז זיי ווילן נישט וויסן צו זאגן פון א שנאה צום דייטש, פון א שנאה צו א נאצי און פון א קריג. שרעקליך ביז גאר, "זכור ואל תשכח" שרייען זיי יומם ולילה. און אפילו די אזוי גערופענע אמעריקען ארטאדאקסישע יידישע פובליקאציעס, פארגעסן נישט וואך-איין וואך-אויס ארויסצוברענגען דאס שרעקליכע שפלות הדור פונעם איגענט, אז זיי ווילן נישט וויסן פון קיין דייטש און פון קיין וועלט קריג, וכדומה. ווידער פון דער אנדערער זייט, די פרומע אידן וועלכע זענען בפועל דורך די קריג און דאס איבערגעלעבט, און נאך די קריג האבן זיי זיך מיט אלע כוחות דערהאלטן ביי דער אמונה און מיט א גייסטישן רוח של קדושה האבן זיי זיך גענומען צו דער ארבעט פון צוריק אויפבויען א כלל ישראל, צוריק אויפבויען אן המשכת הדורות פון אידישע קינדער וועלכע זאלן זיין בנים למקום, דייקא די אידן רעדן וואס ווייניגער פון די צרות. און אויב וועט איר שוין יא אמאל הערן פון זיי א ווארט איבער די קריג, וועט דאס זיין בלויז: "מיין אידישע משפחה, בליעה"ר... א נקמה אין די דייטשן! געוואלט האבן זיי להשמיד ולהרוג, געלויבט השי"ת אידישקייט איז נישט אונטערגעגאנגען". אויפן בעסטן פאל, אויב וועט איר זיך שוין אמאל דערקראצן און יא הערן פון זייערע איבערלעבענישן, וועט דאס נאר זיין אויף אן אויפן וויאזוי ער האט זיך געראטעוועט די חסדי השי"ת, אבער קיינמאל נישט בלויז דערציילן שרעקוועדיגע מעשוגענע מעשיות פון די עינויים, מיטן ציל למען ידעו הבנים אז ס'געווען שרעקליכע צרות. קיינמאל, קיינמאל וועט איר דאס נישט הערן פון זיי.

האב איך רעכט צי נישט? ווער ווייסט?
קודם האב איך זיך אויסגעגעבן. איר ווילט מחולק זיין, כל הכבוד.
אדרבה, זאגט אייער מיינונג. מעגליך איך בין זיך טועה.

נ.ב. יעצט מערק איך אז 'בן הרחמן', אן אלטער גוטער ידיד נאך פון די אמאליגע צייטן, האט אויך עפעס צוגעלייגט דא. וועל מיר דאס גיין ליינען...

[יגרסהדותא]

זארעך און פאר יעדעם; יישר כח פארן שרייבן את אשר עם לבבכם.

בנוגע דיין נקודה זארעך, אז אונזערע זיידעס האבן כמעט נישט גערעדט, איז מיר פערזענדליך אינטערעסאנט דעם פאקט: אז פון מיינע ביידע זיידעס, האט די משפחה א מוראדיגע אינטערעסאנטע זאך.

איין זיידע האט קיינמאל נישט פארציילט פון די מלחמה יארן, ווען די קינדער/אייניקלעך האבן אמאל עפעס געפרעגט צו געזאגט, האט ער אוועקגעדרייעט דעם פנים, און א צייכן פון טיפער ווייטאג האט ארויסגעשטארצט פון זיינע אויגן פאר די נעקסטע פאר שעה.

דער אנדערער זיידע פארציילט מיט א חיות און מיט א נצחון שמייכל ווען ס'איז אים אמאל געלונגן ארויסצוריקן צוויי רעפטלעך ברויט, ווי א נאצי האט געכאפט א הייסע שטיקל אייזן אין קאפ, ווי א נאצי ימ"ש האט געזוכט א אידל וואס ער האט געהאלטן אין זיין צווייטן צימער און נאר געטראפן א חורבן אין יענעם שטוב אין דער איד איז אנטלאפן, א קיצור, לעבעדיגע סיפורים מיט א שמייכל.

דער חילוק: דער ערשטער האט פארלוירן א שטוב מיט 5 קינדער ל"ע הי"ד, און דער צווייטער איז געווען א בחור ביי די מלחמה! איר פארשטייט דעם חילוק? זארעך טעיק איט אין קאנסידערעישן.

[מיללער]

זארעך,

דיין פוינט איז וועל טעיקען, אבער איידער ווי צי לייענען באבקעס אדער היסטאריע פון יונייטעד סטעיטס, איז נאך אלס לדעתי בעסער צו לייענען היסטאריע פון אונזער אייגענע זיידעס.

אין עתי בידי להאריך כעת.

[לעווי]

איך וויל מיך דייקא נישט באציען צו די עיקר שמועס, ווייל איך האב נישט די חוצפה צו רעדן אין דער נושא ווען איך בין ניטאמאל א צווייטע דור פון די אויסגעלייטערטע אידן וואס האבן מיט געמאכט די מלחמה.

אבער איך וויל מיך באציען צו צוויי פונקטן וואס הרה"ג החכם זארעך פעפער שליט"א האט געשריבן.

נאך מער איז אינטערסאנט צו באצייכענען. אפילו צווישן אונזערע זיידעס, וועלכע זענען בפועל אדורך דעם ביטערן קריג, איז אויך פאראן אזעלכע וועלכע וועלן קיינמאל נישט רעדן אדער דערציילן פון די קריג! אויב שוין יא רעדן, וועלן זיי נאר דערציילן די גרויסע ניסים וחסדים וואס השי"ת האט געטוהן מיט זיי אין לויף פון די קריג, אבער סתם דערציילן שרעקוועדיגע און ספאקי מעשיות, אן קיין שום ציל, וועט איר כמעט קיינמאל נישט הערן פון זיי. פארוואס? ווייל, למאי נפקא מינה?!

איך קריג מיך מיט דיין באהויפטונג. איך מיין אז רובה דרובה פון די אידן וואס פארציילן נישט איבער זייעע מיטמאכענישן איז עס ווייל זיי האבן אזוי פיל מיטגעמאכט און זיי קענען נישט רעדן דערפון. והא ראי', רוב פוילישע1דייטשע אידן וואס זענען געווען אין די גיהינום פאר 5-6 יאר רעדן נישט פון די יארן, משא"כ די אונגארישע וואס זיי האבן נישט מיטגעמאכט פאר אזוי לאנג רעדן יא דערפון.

אן אינטערסאנטע זאך ביז גאר. די פרייע יידישיסטן, די חוקרים, די ציונים און אלע אלע פרייע צוגלייך, זענען כסדר פארנומען אז למען השם "זכור את אשר עשה לך עמלק", זיי באקלאגן א בראך אויפן אינווארג אז זיי ווילן נישט וויסן צו זאגן פון א שנאה צום דייטש, פון א שנאה צו א נאצי און פון א קריג. שרעקליך ביז גאר, "זכור ואל תשכח" שרייען זיי יומם ולילה. און אפילו די אזוי גערופענע אמעריקען ארטאדאקסישע יידישע פובליקאציעס, פארגעסן נישט וואך-איין וואך-אויס ארויסצוברענגען דאס שרעקליכע שפלות הדור פונעם איגענט, אז זיי ווילן נישט וויסן פון קיין דייטש און פון קיין וועלט קריג, וכדומה.

איך מיין אז דו האסט זיי נישט ריכטיג דן געווען. די אינטערעסע פון די פרייע אדער מארדערנע אידן, ווי אויך די אגודת ישראל און ענליכע ארגענעזאציעס איז אז די וועלט זאל לערנען דערפן, זיי וויל עדזשוקעיטען די וועלט, כדי די וועלט זאל געדענקן וואס דא האט פאסירט אזוי אז חלילה נעקסטע מאל ווען זיי זעהן די סימטאמס פון אזעלעכע רשעים הייבט אן צו שפראצען זאל די וועלט עס באלד אונטערהאקן. נאר זיי האלטן אז ווי אזוי קענען זיי פארלאנגן די וועלט אז זיי מוזן לערנען און כסדר רעדן דערוועגן ווען די אידן זעלבסט טוען דאס נישט. די כונה איז פאר די וועלט און נשיט אז די אידן זאלן טון עפעס דערוועגן.

[יאסל]

כוועל אריינווארפען מיינע צוויי צענט
1)דאס וואס האט זיך אפגעשפילט פאר 65 יאר צירוק איז אין בדומה לו אין די אידישע געשיכטע,אזוי זאגט דער רבי אין ויואל משה אין די הקדמה מאז היתה ישראל לגוי איז נאך נישט געווען אזעליכע צרות ביי אידען, בערך די זעלבע לשון אין א בריוו ניצט דער גורער רבי רא"מ זצ"ל
אזוי אויך איז דא א ספר אש קודש פון ר' קלמיש פיאסעצנער זצ"ל הי"ד זיינע תורות וואס ער האט געזאגט אין ווארשווער געטא אין די יארן ת"ש-תשג, וואס ביז מהאט אנגעהויבן צי דעפארטירען די אידן אין די מאסן האט ער כסדר געשריגען אז כבר היה לעולמים אין מדארף זיך מחזק זיין אבער אין שנת תש"ב האט ער געטוישט די ניגון אין געזאגט אז אזוינע צרות האט נאך כלל ישראל קיינמאל נישט מיטגעמאכט
אזוי אז ראיות פון דעם עבר איז שווער צי ברענגען
2) די אויפשטאנד אין ווארשע האט לכאורה גארנישט אויפגעטיען פאר די ווארשווער אידן זעלבסט זיי זענען געווען נידון למיתא רח"ל ממילה , אבער ווי סהאט יא געמאכט א נפקה מינה איז ווי די רשעים זענען זיך שפעטער באגאנגען מיט די אידען אין אנדערע פלעצער אין וואסערע טאקטיקען זיי האבען געניצט צי פארטושען די מוחות אז סזאל אזאנס מער נישט פארקימען.

[מיללער]

הרב לעווי,

די נושא פארפארט אביסל צו די אידעלאגישע מיינונגס פארשידנהייטן איבער די מלחמה בככליות און די היסטאריע בפרטיות, דאס איז אמאל זיכער אז דער 'יד ושם' למיניהם און די וואס שטעלן אויף מעמאריעלס און יזכור טעוועלעך ברחבי תבל האבן בכוונה זייער שטארק צו מאכן א סטעיטמענט פון נרדפים וואס ברענגט זיי געוואונטשענע רעזולטאטן (געלט, רעספעקט ועוד), דאס איז שוין חוץ די ציוניסטישע פוינט פון ווייזן נחיצות אין פארמאגן א מדינה אשר אין כאן המקום להאריך בה.

פון אן ערליכען חדר וועסטו טרעפן צינדן ליכט, לערנען משניות און זאגן קדיש לזכרון הקדושים, אבער נישט די פאמפאס און פאראדעס פון די שמירה-מצות אידן.

אבער לגבי פארציילן אדער שרייבן א בוך פאר די דורות הבאים אחריהם ואחרינו, דארט איז שוין יא דא סיי דער ענין פון פארציילן די נסים פון די וואס האבן בחסדי השם זוכה געווען ניצול צו ווערן מצפרנם, און אפי' די צרות והריגות האט אן ענין פון למען ידעו דור אחרון בנים יולדו, וואס האט דאס אזאנס פאסירט מיט כלל ישראל, פארשטייט זיך אז דערצו ברויך מען צולייגן אז דאס איז געווען א גזירה מן השמים שאין לנו רשות להרהר אחריה און אויך אז דער רבי אין ויואל משה שרייבט קלאר אז די עוון הציונות איז דאס וואס האט גורם געווען דערצו אא"וו.

דאס וואס די אידן פארציילן נישט איז בלי ספק א רעזולטאט פון די צרות זעלבסט און נישט קיין אידעלאגישע געדאנק, כנלפע"ד.

[לעווי]

רבי מיללער, יא אודאי האבן זיי פריוואטע אינטערעסן, אבער זייער עיקר אינטערעסע איז אז די וועלט זאל נישט פארגעסן דערפון, כמש"כ לעיל.

[מיללער]

איך קריג מיך מיט דיר הרב לעווי, איבער וואס דער עיקר איז און וואס דער טפל איז, אבער איך וועל נישט ממשיך זיין די דעבאטע בל"נ.

[זארעכפעפער]

לכל זמן...
ענדליך איז געקומען די צייט איך זאל צוריק קומען מיט א תגובה (א תגובה וואס אויף איר קרעדיט איז געגאסן געווארן אסאך 'פעפערישע' טינט אינעם שפיל'עכל פון די קרעטשמע...) צו אט דעם נושא וועלכע איך האב אזוי פארלאזט...

קודם א יישר כח פאר יגר און לעווי פאר אייערע הערות און תגובות. אזוי ווייס איך כאטש אז מיין שרייבן איז נישט געווען לריק. און ווער רעד נאך פון דעם אז איר האט גאר אריינגעווארפן אייניגע זאכליכע הערות וכל שכן אז די הערות זענען גאר מחולק אביסל מיט מיין באהויפטונג, איז דאך לית טב מיני'...

מער ווייניגער האט איר ארויסגעברענגט צוויי נקודות. איינס, וואס יגר - און בערך דאס זעלביגע זע איך אין לעווי'ס ערשטע נקודה – האט ארויסגעברענגט, אז די וואס האבן למעשה מיטגעמאכט די פיינפולע ליידן די זוכן צו רעדן דערפון וואס ווייניגער, בעת ווען די יעניגע מלחמה געליטענע וועלכע זענען דורך ווייניגער שמערצן אין לויף פון די קריג האבן יא גערן דאס ארויפצוברענגען מזמן לזמן. שתי תשובות בדבר:

א] האמת אגיד, אז דעם פערעגראף, ווי איך ברענג ארויס די נקודה אז די מלחמה איבערלעבער רעדן דערפון וואס ווייניגער, האב איך נישט געשריבן אלס ראי' לדברי. נישט אויף דעם האב איך געבויט מיין יסוד. איך האב דאס בלויז אזוי אריינגעווארפן באגב, אלס אן אינטערסאנטער באצייכענונג, און דערויף אז איך האב דאס שוין געהאט אונטער די האנט האב איך דאס שוין באגב געניצט אלס א סמך וראי''. ס'מיר בשעת מעשה אויך געקומען אין געדאנק די חילוקים וואס איר ברענגט ארויף, אבער ערלויבט מיר אייך ארויסצוברענגען די געדאנקען וועלעכע זענען מיר געלאפן אין קאפ בשעת'ן שרייבן. עס איז גאנץ מעגליך אז איר האט רעכט, איך שרייב בלויז געדאנקען וועלכע זענען ראוי להעלותן על הכתב בשעת מ'דעבאטירט די נושא.

למעשה איז טאקע אינגאנצן אזוי ווי איר זאגט? איך האב געוואלט נוטה זיין אז דאס האט מער צוטאן מיט די נאטורן פון מענטשן. די וועלכע זענען אלס בחור אין ישיבה געווען פיפיגע, כיטרא אינגען, מיט היציגע בלוט, טוישן זיך נישט אפילו ביי די ניינציג. זיי האבן אלץ ליב צו דערציילן פון זייערע מעשיות וואס זיי האבן אלץ אפגעטון אין די ישיבה. לעומת זה, די וועלכע זענען געווען פון נאטור אויס מער איינגעהאלטן און צוריק געצויגן, וועלן ווייניג רעדן פון פיפיגע שפיצלעך וואס די בחורים האבן אלץ אפגעטוהן אין ישיבה. איר כאפט מיין נקודה?

ב] והוא העיקר. אדרבה, הוא הנותנות, פון אייערע ווערטער וואלט איך זיך ערלויבט צו ברענגען א ראי' לדברי. אויב איז טאקע אזוי וויכטיג, למען המשכת האידישקייט, דער "למען תספר", דאן פארוואס טאקע האלטן זיי (די מער געליטענע) זיך צוריק פון צו רעדן דערוועגן. אדרבה, טאקע די וואס האבן מער געליטן די זענען דאך מחויב מער צו דערציילן, ווער דען אויב נישט זיי? רבונו של עולם, מ'מוז דאך למען השם לעולם ועד געדענקען דעם ביטערן קריג. עס וועט נאך אויסוואקסן א דור אשר לא ידע את הדייטש והשואה...
*

און אצינד איבער די צווייטע נקודה, וואו ר' לעווי פרובירט מסביר צו זיין און פארענטפערן די פארשידנארטיגע ארגענעזאציעס למיניהם.

וואס הייסט זיי טוהן דאס פאר די וועלט? איך פארשטיי נישט וואס דו רעדסט. דו האלסט מיט די ארטיקלען, למשל, אין די ארטארדאקסישע אויסגאבע, ..., וואך איין וואך אויס איבער דעם 'זכור ואל תשכח' פון "דער שואה"? נאכאמאל שואה און נאכאמאל שואה. דער איז יא גערעכט געווען יענער איז נישט גערעכט געווען. מ'האט יא געמעגט נישט געמעגט. ברענגט דאס עפעס ניצן? ווילן די דיסקוסיעס אדער באשרייבונגען עפעס ארויסברענגען? צילט דאס צו עפעס? קענטסטו מיר אפשר מסביר זיין וואס דער פשט דערפון איז?

דו זאגסט אז דאס איז פשוט פאר די נישט אידישע גאס. כלומר, אז אויב וועלן די אידן נישט רעדן דערפון, דאן והי' - ואין והי' אלא לשון צער - און אויב עס וועט ח"ו נאכמאל קומען צו א מצב פון שואה זאלן די אומת העולם פשוט וויסן נישט צו שווייגן, און אויב די אידן וועלן דאס חזרן וועלן דאס די אומת העולם נישט פארגעסן, ווייל מוועט רעדן און רעדן דערפון אזוי לאנג ווילאנג עס וועט זיי אריינגיין אין זייערע ביינער. דאס זאגסטו?

ערשטענס. לפי שיטתם, פאר דעם פראבלעם האט מען דאך שוין כלומרש'ט צו געשטעלט פאר די אידן אן אייגן לאנד, וועלכע זאל זיך זארגן פאר די גלות אידן. א לאנד וועלכע ס'דארף צו הייסן אז וועט מהיום והלאה פארטרעטן אין די יו. ען. די אינטערעסע פון אידן. טא, וואס נאך דארף געטוהן ווערן אז דער פראבלעם זאל נישט נאכאמאל אפיר קומען?

צווייטענס. צי ווייסטו דען נישט אז אין צענדליגע פארשטיפטע לענדער ווערן נאך היינט צו טאגס אויסגעפירט מאסן הריגות אויף פארשידנארטיגע שבטים, צוליב ראסע אדער רעליגיע, און אמעריקע שטייט און די זייט כאילו לא ידע. נאכמער, אמעריקע אין די צייטן ווען זיי האבן געלעבט גוט מיט איראק צי איראן האט זי קלאר געוואוסט פון די מאסן הריגות אויפן סיסטעמאטישן אופן וואס דארט גייט פאר, און דאך האט זי געשוויגן. פארוואס? ווייל דעמאלט האט בעסער געשפילט פאר אירע אינטערעסן צו לעבן גוט אפי' מיט אזעלכע ארכי-מערדער ווי כוסעין. עס וועט גארנישט העלפן די אלע קלאמפערשטע פאלשע חשבונות, ווייל אויב וויל מען וויסן און העלפן ווייסט מען און מען העלפט, און אויב וויל מען זיין אין א בחינה פון 'אשר לא ידע' זעט מען נישט און מ'ווייסט נישט. און די אלע אזוי גערופענע ארגענעזאציעס ווייסן דאס אויך גאנץ גוט!...

דריטענס. אינטערסאנט, דייקא די ארגענעזאציעס וועלכע קייען איבער און איבער די נושא, בלויז אלס א חלק פון די 'אידישע' היסטאריע אן קיין שייכות צו יהדות, דייקא די קרייזן זענען געווען פון די וועלכע האבן אונטערגעשטיצט דעם טרויעריג בארימטן סטעיטמענט פון "רק בדם תהי' לנו". די וועלכע האבן שוין למעשה ערפילט זייער וואונטש; עס עקזעסטירט שוין דער אזוי גערופענער לייזונג צום פראבלעם, דייקא די זענען גאר וועלכע זארגן זיך נאך ווייטער אז דער פראבלעם זאל זיך נישט איבער שפילן... לעומת זה, די אידן וועלכע זענען געגאנגען נעבעך כצאן לטבח, מיט אן אראפגעבויגענעם קאפ האבן זיי מקבל געווען דעם גרויסן גזר דין, דייקא די זענען עפעס גארנישט אזוי היציג צו זוכן א לייזונג אויפן צוקונפט אויב היסטאריע זאל זיך איבערחזרן היל"ת, און דייקא די רעדן דערפון ווינציגער ווי סיי ווער.

סאומטינג פאני היר, נאו?

די סברה זייערע איז לכאורה סתם אן אויסגעדראשענע הסבר בכדי צו ווארפן זאמד אין די אויגן, און די אמת'דיגע סיבה איז לכאורה אזוי ווי ידידינו המרומם הרב מיללער האט ארויסגעברענגט. דאס איז אלץ א חלק פון די ציוניסטישע פראפעגאנדע אויפצובויען זייער אגענדע אין די אויגן פון אמעריקע און די יו. ען., כאילו אז די אידן דארפן דאס לאנד האבן ממש ווי ברויט צום לעבן, ווייל אויב העטעכפעטעך...

[לעווי]

ב"ה

אל מע"כ מורא מעריינער רשכבה"ק רבינו זרחיא דמן פפריקותא ירים הודו והדרו

מיט א חרדת הכבוד האב איך אדורך געליינט אייער לעצטע תגובה. חיל ורעדה האט מיר כמעט אנגעכאפט ליינענדיג אז נישט נאר איז דער תגובה (עכ"פ 50 פראצענט דערפון) געשריבן געווארן דירעקט צו מיר, נאר אויך די גאנצע פורים שפילעכעל איז געווען געוואנדען צו די צוויי העקעלעך אויף די זייטן פון מיין פנים. איך האב באלד ממשמש און מפשפש געווען במעשי צו זעהן על מה עשה הפעפער ככה ומה הגיע לי, אין וועלעכע זכות זאל איך תולה זיין דער גרויסע זכי' אז זארעך זאל זיך אפרייסן אין מיטן די שווערע ארבייט פון מאכן סדר אין די שפראך פורום זיך צו נעמען צו מיינס א תגובה. כ'מיין א תגובה פון זרח איז דאך נישט סתם א תגובה, עס איז דאך מנופה בי"ג נפין, נו אויב אזוי דארף מען דאך קענען ליינען צווישן די שורות צו זעהן און פארשטיין די חלקים וואס זענען געמעקט געווארן. מרוב שמחה האב איך אויפ'ן ארט געוואלט צוריק שרייבן א תגובה ארוכה מיני יאטמי, אבער מיט כח און שווערע מיה האב איך אפגעהאלטן מיינע פינגער פון טאנצן און שפרינגען אויף די שליס"ל טאוו"ל ביז איך בין עס איבער געשלאפן, און יעצט מיט אן אויסגערוטע קאפ קען מען זיך נעמען בלאזן אותיות פורחות.


לויט ווי איך פארשטיי איז די עיקר פון אייער תגובה די צווייטע הערה, און די ערשטע הערה האט איר נאר אריין געלייגט אזוי דרך אגב'דיג, אויב איך בין מיך טועה דאן זייט מיר מודיע און איך וועל מיך באציען צו די ערשטע הערה אויך, אבער דערווייל עמיר זיך נאר באציען צום צווייטע הערה, והיא העיקר.


אייער הערה איז כולל אין זיך אסאך פונקטן, וואס א יעדע פונקט פארדינט זיך בעצם אן עקסטער אשכל פאר זיך. ממילא אויב איר זעהט אז מיר פארן אהין און צוריק מענין לענין זאלט איר פארשטיין פארוואס דאס איז אזוי, און מיר וועלן פרובירן ביים סוף צו מאכן א סך הכל. אויך וויל איך זאגן אז מחמת סיבות שונות וועל איך אויך מנפה זיין מיין תגובה (דאס מאל) בי"ג נפין, איז ביטע ליינט צוויישן די שורות אויך.


ווען מען וויל פאר'משפט'ן אדער זאגן א דעה אויף א כלל אדער אויף א פרט, אבער מען איז אליינס נישט אין די ענין, אדער איז מען גאר אין די פונקט פארקערטע ענין, דארף מען קודם ארויס קריכן פון די כלל ווי מען איז יא, דערנאך דארף מען זיך אריין לייגן אין די סיטואציע פון די כלל וואס מען וויל דן זיי, און ערשט דערנאך קען מען זאגן וואס מען האלט. עס איז נישט קיין קונץ אוועק צו מאכן יענעם אדער א געוויסע ענין אויב מען האט אן אייגענע אינטערעסע. די ריכטיגע וועג איז זיך אויסצוטון די אייגענע גלעזער און עס אנקוקען אבדזשעקטיוולי אן קיין זייטיגע נגיעות און ערשט דערנאך קען מען אפשר דן זיין.


אויב מיר ווילן האב א ריכטיגע בילד און נישט סתם אוועק מאכן מיט איין מאך מיט די הענט אלע אידן, מוזן מיר וויסן אז מיר קענען נישט צוזאמלייגן אלע אידן אין איין גרויסע פעקל. דאס איז נישט ריכטיג און עס פארדרייט די אמת'דיגע פאקטן. עס זענען דא הונדערטער ארגעניזאציעס אין די וועלט וואס געבן זיך אפ מיט די א.ג. האלעקאוסט עדזשוקעישאן (רוב דערפון ווערט אנגעפירט דורך גוים), און צו זאגן אז די אלע אדער אפילו אז א חלק פון זיי זענען מסכים מיט די 'רק בדם' סטעיטמענט איז נישט ריכטיג. ווער מיינט איר האט ארויסגעגעבן אזוי פיל ביכער איבער דער נושא? וועלכע צייטונגן און אויסגאבעס שרייבן אזוי פיל ווי די מקימי המדינה האבן געקענט באשטיין אז די נאצי ימ"ש הרג'ט וואס מער פרומע אידן כדי זיי זאלן קענען דורך דעם באקומען וואס זיי ווילן, און אין די זעלבע צייט פטור ווערן פון די פרומע אנשיקענעיש? ווער באשרייבט אזוי פיל ווי די חברה האבן געטון כל מה שביכולתם צו פארשווערן פאר פרומע אידן צו גרייכן דאס הייליג לאנד סיי פאר די קריג און סיי נאך די קריג? ווער שרייבט איבער די אופן וואס די מנהיגי המדינה האבן געפירט די מלחמת השחרור אין 1948 אז אסאך אידן און בעיקר פרומע זאלן אויסגע'הרג'ט ווערן כדי זיי זאלן באקומען מער סימפאטיע פון די וועלט? ווער? אט די זעלבע ארגעניזאציעס וואס איך האב געשריבן אז זיי געבן זיך אפ מיט די האלעקאוסט עדזשוקעישאן!


איר מיינט טאקע אז אידן (אפילו פרומע לשיטתך) ווילן און קענען באשטיין אז אנדערע אידן זאלן גע'הרג'ט כדי זיי זאלן קענען האבן א מדינה? איר מיינט טאקע אז רבנים ווייל זיי לאזן גיין צו בחירות וואלטן צוגעלאזט אזא זאך? פון וואו נעמו מען אזא נאיוועטעט צו שרייבן אזעלכע געדאנקן? עס זענען געווען סך הכל אפאר צענדליגע רשעים וואס האבן פון זיך אויסגעריסן א יעדע מינדעסטע זיק של יהדות עד כדי כך אז זיי זענען געווארן רוצחים און אכזרים, וואס זיי האבן דאס געטון און געזאגט. און טאקע אין די כלל פון די אידישע וועלט (נישט נאר ביי אונז די קנאים) ווערן זיי פאררעכענט פונקט ווי היטלער ימ"ש מיט זיינע געהילפן. (ליין די ביכער איבער קאסטנער ימ"ש און זיינע געהילפן) איך האב נישט געליינט איבער די שרעקליכע מעשים וואס זיי האבן געטון, אין די אויסגאבעס און ביכער פון אונזערע קנא'ישע קרייזן, איך האב דאס געליינט אין די אויסגאבעס און ביכער וואס זענען ארויס געגעבן דורך די זעלבע וואס געבן זיך אפ מיט די האלאקאוסט.


און יעצט צו וואס דו שרייבסט.....

ערשטענס. לפי שיטתם, פאר דעם פראבלעם האט מען דאך שוין כלומרש'ט צו געשטעלט פאר די אידן אן אייגן לאנד, וועלכע זאל זיך זארגן פאר די גלות אידן. א לאנד וועלכע ס'דארף צו הייסן אז וועט מהיום והלאה פארטרעטן אין די יו. ען. די אינטערעסע פון אידן. טא, וואס נאך דארף געטוהן ווערן אז דער פראבלעם זאל נישט נאכאמאל אפיר קומען?

ווען דו שרייבסט לשיטתם, וועמען מיינטסו? עס זענען דא הונדערטער ארגעניזאציעס איבער דער נושא, א גרויסע חלק דערפון ווערן אנגעפירט דורך פרומע היימישע אידן און אפילו רבנים, וואס אסאך פון זיי האבן אן אינטערעסע אין די מדינה פונקט ווי מיר האבן, זיי האבן נישט געזוכט קיין אייגענע מדינה, און אלע פון זיי האלטן אז אן אייגענע מדינה וועט אונז נישט ראטעווען פן די פיינט מער ווי ווען זיי האבן נישט קיין אייגענע מדינה.


און אפילו די וואס האלטן יא אז מיטן האבן אן אייגענע מדינה וועלן זיי זיך קענען באשוצען און העלפן, ווייסן זיי אבער גאנץ גוט אז זיי זענען ארום גענומען מיט שונאים רוצחים בני ישמעאל, וואס זיי ווארטן אויף די טאג וואס זיי ווען קענען פארצוקן די עם ישראל, און ממילא זיי פילן זיך נישט זיכער מיט זייער מדינה.

צווייטענס. צי ווייסטו דען נישט אז אין צענדליגע פארשטיפטע לענדער ווערן נאך היינט צו טאגס אויסגעפירט מאסן הריגות אויף פארשידנארטיגע שבטים, צוליב ראסע אדער רעליגיע?

אדרבא, היא הנותנת, אז עס איז שוין אריבער געגאנגן 60 יאר און די וועלט האט שוין פארגעסן. אין די ערשטע יארן נאכן קריג איז די וועלט נישט געשטאנען אזוי גלייכגילטיג אויף די זייט ווי זיי טוען היינט.

דריטענס. אינטערסאנט, דייקא די ארגענעזאציעס וועלכע קייען איבער און איבער די נושא, בלויז אלס א חלק פון די 'אידישע' היסטאריע אן קיין שייכות צו יהדות, דייקא די קרייזן זענען געווען פון די וועלכע האבן אונטערגעשטיצט דעם טרויעריג בארימטן סטעיטמענט פון "רק בדם תהי' לנו". די וועלכע האבן שוין למעשה ערפילט זייער וואונטש; עס עקזעסטירט שוין דער אזוי גערופענער לייזונג צום פראבלעם, דייקא די זענען גאר וועלכע זארגן זיך נאך ווייטער אז דער פראבלעם זאל זיך נישט איבער שפילן... לעומת זה, די אידן וועלכע זענען געגאנגען נעבעך כצאן לטבח, מיט אן אראפגעבויגענעם קאפ האבן זיי מקבל געווען דעם גרויסן גזר דין, דייקא די זענען עפעס גארנישט אזוי היציג צו זוכן א לייזונג אויפן צוקונפט אויב היסטאריע זאל זיך איבערחזרן היל"ת, און דייקא די רעדן דערפון ווינציגער ווי סיי ווער.

סאומטינג פאני היר, נאו?

איך זעה נישט בכלל וואס איז פאני דא, אלעס זעהט מיר אויס צו זיין זייער לאגיש און נארמאל.


נאך אמאל, די ארגעניזאציע איז נישט דא מקיים צו זיין א מצוה אדער אן עבירה, זיי זענען דא ווייל זיי ווילן טון כל מה שביכולתם אז אזא זאך זאל נישט געשעהן. יא, מיר זענען מחויב מקבל צו זיין די גזירה מן השמים און זיך נישט באקלאגן ח"ו כלפי שמיא, מיר זענען מחויב מפשפש צו זיין במעשים און זעהן וואס די צדיקים האבן געהאלטן איז געווען די גורם פאר דער שווערע גזירה. אבער מיר זענען נישט פארבאטן צו טון עפעס וואס קען זיין עס וועט אפהאלטן אזא זאך פון פאסירן נאך אמאל. איר האלט אז עס וועט נישט העלפן? איר זענט בארעכטיגט צו האבן אן אפיניאן. זיי האלטן אבער אז דאס וועט יא העלפן און ממילא זענען זיי מחויב צו משתדל זיין און טון וואס זיי האלטן וועט העלפן. וואס איז די שייכות צו יהדות? די שייכות איז אז עס וועט אפשר ראטעווען זעקס מיליאן אידן פון כלי' ח"ו. זיי האבן נישט קיין וואונטש צו האבן א מדינה און אפי' אויב יא מעגן און מוזן זיי נאך אלץ טון וואס זיי קענען נאר להצלת ישראל, ווי לאנג עס איז נישט בניגוד צו די תורה פארשטייט זיך.

וואס הייסט זיי טוהן דאס פאר די וועלט? איך פארשטיי נישט וואס דו רעדסט. דו האלסט מיט די ארטיקלען, למשל, אין די ארטארדאקסישע אויסגאבע, ..., וואך איין וואך אויס איבער דעם 'זכור ואל תשכח' פון "דער שואה"? נאכאמאל שואה און נאכאמאל שואה. דער איז יא גערעכט געווען יענער איז נישט גערעכט געווען. מ'האט יא געמעגט נישט געמעגט. ברענגט דאס עפעס ניצן? ווילן די דיסקוסיעס אדער באשרייבונגען עפעס ארויסברענגען? צילט דאס צו עפעס? קענטסטו מיר אפשר מסביר זיין וואס דער פשט דערפון איז?

די אמת'דיגע סיבה איז לכאורה אזוי ווי ידידינו המרומם הרב מיללער האט ארויסגעברענגט. דאס איז אלץ א חלק פון די ציוניסטישע פראפעגאנדע אויפצובויען זייער אגענדע אין די אויגן פון אמעריקע און די יו. ען., כאילו אז די אידן דארפן דאס לאנד האבן ממש ווי ברויט צום לעבן, ווייל אויב העטעכפעטעך...

קען זיין אז איך האב א טבע צו זעהן אין אלעם די גוטס דערפון, אויב יא בין איך זייער PROUD אז איך פארמאג אזא מידה. אבער איך זעה נישט וואס איז אזוי שווער צו פארשטיין דא? פארוואס דארף מען טראכטן קאפויער אז זיי האבן שלעכטע כוונות דערביי, ווען מען קען טראכטן גראד אז זיי האבן גוטע כוונות דערביי, אדער עכ"פ מיר וועלן האבן א טובה דערפון.


צו מען האט יא א לאנד צו מען האט נישט א לאנד, אלע ווייסן (אפילו די גרעסטע לינקסטע ציוני), אז די עשיו שונא ליעקב גייט ווייטער אן אין די פולע שוואונג. אונזערע זיידעס האט מען געפירט כצאן לטבח פאר 5-6 יאר אין א צי און די וועלט האט גארנישט געטון דערוועגן. צו ווייל זיי האבן נישט געגלייבט אז עס געשעהט, צו ווייל זיי האבן נישט געגלייבט אז א יליד אשה קען טון אזאנע זאכן, צו ווייל זיי זענען די זעלבע רשעים און האבן פונקט אזוי פיינט די אידן און זיי האבן געמיינט אז עס וועט נישט אויסקוקן שלעכט פאר זיי אויב זיי העלפן נישט די אידן, צו ווייל די רשעים האבן צוריק געהאלטן אמעריקא פון זיך אריין מישן כדי זיי זאלן קענען באקומען א מדינה. ווי אזוי עס זאל נישט זיין, קען מען טון עפעס וואס זאל מאכן אז אויב ח"ו עס געשעהט דאס נאך אמאל, זאל אמעריקא און אנדערע זיך יא מוזן אריין מישן און טון עפעס צו ראטעווען די אידן. ווי אזוי טוט מען דאס? מען שטעלט אויף מוזעאמס, לייברעריס און עדזשוקעישאן צענטערן ווי מען פרובירט צו פארשפרייטן נאלעדזש איבער די נושא פון די האלעקאוסט, אזוי אז אויב ח"ו איראן אדער פראנקרייך אדער וועלכע לאנד איז מחליט צו ח"ו אויס'הרג'נען די אידן, וועלט די וועלט זיך שעמען צו שטיין אויף די זייט, ווייל זיי געדענקן נאך גאנץ גוט די בושות וואס זיי האבן געהאט ווען די גאנצע וועלט האט געלערנט און געליינט איבער די היסטאריע פון די צווייטע וועלטס קריג און איבער די אכזריות'דיג ועג ווי די דייטשן האבן אויסגע'הרג'ט די איידן און ווי אמעריקא און אנדערע לענדער האבן גארנישט געטון זיי צו העלפן. און בלית ברירה וועלן זיי מוזן דאס מאל יא עפעס טון.


אונטערשטע שורה, לאמיר זאגן אז די מדינה האט א נוצן פון די אלע פראפעגאנדע ווי דו רופסט עס, און לאמיר זאגן אז די ארגעניזאציעס און עדזשוקעישאן וואס זיי פירן אן איז נאר פאר דער כוונה, מיינט עס נאך נישט אז די ערליכע און פרומע אידן וואס טוען עס איז עס פאר דער סבה. און עס מיינט אויך נאך נישט אז ווען אן עלטערע איד גיבט ארויס א בוך אדער פארציילט די מעשיות אדער שרייבט אין אן אויסגאבע דערוועגן איז א ציוני וואס האלט אז רק בדם ...., און עס מיינט אפילו נישט אז ער איז מסכים בכלל מיט די קיום המדינה. עס מיינט אז מען וויל געדענקן און דערמאנען כסדר וואס די נאבעלע פיינע קלאסישע דייטשע גוי האט געטון מיט אונז אז מיר זאלן נישט מיינען אז ווייל מען לעבט היינט אין א פרייע מדינה, און די יו. ען. היט אפ די וועלט, אז אזא זאך קען נישט נאך אמאל געשעהן. ווי אויך וויל מען טון א יעדע זאך וואס קען אפשר פארמיידן אפילו פאר נאר איין אידיש קינד פון די צרות.


זאל די אייבישטער העלפן אז מיר זאלן קיינמאל ח"ו איינזעהן ווער איז גערעכט אין דער וויכוח, נאר משיח זאל שוין קומען און אונז אויסלייזן פון דער שווערע גלות בב"א.



נ.ב.

דו האלסט מיט די ארטיקלען, למשל, אין די ארטארדאקסישע אויסגאבע, ..., וואך איין וואך אויס איבער דעם 'זכור ואל תשכח' פון "דער שואה"?

איך ווייס נישט פון וועלכע אויסגאבע איר רעדט.

לעצט פאראכטן דורך לעווי אום מיטוואך יולי 23, 2008 7:50 pm, פאראכטן געווארן 3 מאל בסך הכל.

[מיללער]

נאך אזעלכע ניפוים בי"ג מיני נפות, פון די צוויי פנים יפות, קען איך גיין טאנצן הקפות, ווי איידער צו שרייבן מיינע השקפות, אבער בכל זאת אטריח את עצמי להכניס ראשי בין ההרים האלה.

הרב לעווי,
עס דערקענט זיך שטארק די טיפ-איינגעווארצעלטע השקפה חילוקים צווישן אייך און ר' זארעך, מער און סאך מער ווי די חילוקי דעות וואס מיר זעען דא, אין אנדערע ווערטער; מיט וועלכע גלעזער צו קוקן דערויף איז געוואנדן אויף 20-30 יאר חינוך און עדיוקעישאן, ממילא גלייב איך שווער אז איר זאלט אמאל אנקומען לידי עמק השווה.

לעצם הענין, ר' זארעך (איך פארשטיי אזוי אין זיינע ווערטער און אז נישט טענה איך עס) טענה'עט;
1) צו פאראייביגען מעשי-רשע פאר סיי וועלכע סיבה האט נישט קיין מקור בספרות חז"ל והפוסקים.

2) אידן זענען נישט ביכולת בכל אופן שהוא צו פארמיידן סיי וועלכע צרה רח"ל דורך גשמיות'דיגע פעולות נאר דורך תפלה, תשובה ותיקון המעשים.

3) אידן וואלטן נישט געקענט מונע זיין די מלחמה דורך פראפעגאנדע אין אמעריקע, ענגלאנד אדער ווי אימער, ווייל עס איז געווען א גזירה מן השמים.

4) אומוועלנדיג שטיצן 'אלע' ארגענאזיציעס וואס קעמפן להנציח זכרון קדושים די ציונית'טישע באוועגונג און לאומיות'דיגע גרויסהאלטערישקייט, א זאך וואס איז לדעת גדולי ישראל אסור בתכלית האיסור, און אויף דעם קומען די ביטערע עונשים פון חז"ל 'אני מתיר את בשרכם' וואס מ'זעהט ליידער בכל יום ויום רח"ל.

5) דאס נאיווקייט וואס דו זעהסט אין זארעך'ס תגובה (און יעצט אין מיינס אויך) קומט נישט פון אלעגמיינע תמימות, ער וועט אויך וועלן וויסן צו דער מרכבת המשנה האט געהאקט אויף חסידים, צו דער איידעם פון בעלזער רב האט געהאט דעות נפסדות, ער ווייסט און האלט אויך אז דער דעת סופר צו הרב ש"ך זענען געווען ערליכע אידן, ער מיינט נישט אז הגרצ"פ פראנק איז געגאנגען אין טעאטער, ער פארשטייט אז די מתירי הבחירות זענען נישט קיינע מחללי שבת, מיר ווייסן אויך אז נישט אלע גדולים זענען געווען אויף איין דעה מיט סאטמאר רב.

אין דעם נושא, זענען מיר ערצויגן געווארן אונטער סאטמאר רב'ס שיטה, און נאכן אליינס דורכטאן זיינע ספרים אינאיינעם מיט די ווייטאגליכע יום-יומיות'דיגע מציאות אין ארצינו הקדושה, זעען מיר קלאר אז ויואל משה אמת ותורתו אמת, און די ברילן מיט וואס מיר קוקן צו אזעלכע פראפאגאנדע זענען די אמת'ע ברילען.

6) איך רעספעקטיר דיין מיינונג אינעם נושא, אבער איך גלייב נישט אז עס איז דא שאנסן אויף שכנוע.

לעצט פאראכטן דורך מיללער אום מיטוואך יולי 23, 2008 4:06 pm, איין מאל איז עס געווארן פאראכטן

[וואס]

מיללער, אנבעליוועבעל, האסט געשריבן וואס איך האב געטראכט, די חילוק איז דו קענסט שרייבן און איך קען נאר טראכטן.

האסט אן איידעלע רעספעקטפולע וועג ארויס צוברענגן דיינע פוינטס.

[לעווי]

הרב מיללער שליט"א (אנטשולדיגט פארן נישט מאכן אז שיינע התחלה ווי ביי זארעכ'ס),

קודם וויל איך מיך אנטשולדיגן (עס איז בכלל נישט מיין שילד) פארן פארפארן אינגאנצן פון די נושא פון דער אשכל.

פון מיינע לעצטע שורות קענסטו זעהן אז איך האב אויך פארשטאנען אז מען וועט נישט משכנע זיין איינעם דעם אנדערען, ס"ה האב איך געוואלט משכנע זיין אז עס זענען דא אנדערע.

איך האב הנאה צו זעהן אז מיר ביידע האבן געליינט צווישן די שורות די זעלבע זאך און מיר האבן עס ביידע אייניג פארשטאנען. 1)ווערט פארענטפערט אין מיין לעצטע תגובה. 2)- 3)א מענטש איז מחויב צו טון פעולות ווי לאנג עס איז אין די ראמען פון די תוה"ק. 4)קיינער האט נישט אינזינען מיט דעם צו שטיצן קיינעם, עס איז פונקט ווי מענטשן וואס וואוינען דארט וואס דאס שטיצט אומוועלענדיג די מדינה היות די ציפערן פון די אידישע איינוואוינער ווערט געהעכרט דורך דעם. 5)עס איז נישט דא קיין היימישע פרומע איד אויף די וועלט וואס לייקענט די הריני מתיר את בשרכם, און די ריכטיקייט פון די סאטמארער רבי זצ"ל, קיינער האט עס קיינמאל געלייקענט און קיינער לייקענט עס היינט. אבער עס קומט נישט אריין דא ווען מען רעדט פון די האלעקאוסט עדזשוקעישאן. 6) איך בין מסכים מיט דיר 100 פראצענט .

[לעווי]

נאהרב לעווי,
עס דערקענט זיך שטארק די טיפ-איינגעווארצעלטע השקפה חילוקים צווישן אייך און ר' זארעך, מער און סאך מער ווי דיחילוקי דעות וואס מיר זעען דא, אין אנדערע ווערטער; מיט וועלכע גלעזער צו קוקן דערויף איז געוואנדן אויף 20-30 יאר חינוך און עדיוקעישאן,

דאס איז שוין א שווערע שאלה פון גילו!!!!!!!!

מנהלים ביטע מאכט א מיטינג דערוועגן!!!!!!!

[זארעכפעפער]

ואוהביו כצאת השמש, כתבתי אמש, תגובתי להזריח, בדמיון של טעם וריח.

וזרח השמש כחום 'היום' בדמדומי חמה, ופגעתי בתגובה אמה על אמה, כאשר בית ה'לוי' פנה מעסקיו מעסקי אבאמא, ובכבוד הראוי וברוב ערך, ארוך תגובתו אלי להנחותי עלי דרך. ובית ה'לוי' מנגן בנעימות, מקשר נימא בנימא בחכמה ובתבונות, זמיר עריצים, להכרית כל הקוצים.

מרפא שמש בכנפיה, ויגדון עליה, תושבי הקרעטשמע על כל גלילותיה. אבל אין תרופה למכתו, כי ביומא דזריחא הרי זריחא בגלותו, בכגון היום יום, יום אשר העננים כיסה את פני התהום.

ומי לנו גדול מחכמינו הקודמים, אשר דבריהם לנו עומדים, לעד ולנצחים ולעולמי עולמים. הם אשר בקיאים היו בין בין ביבשה ובין בים, בין בתכונה ובין בתהום, בין בגלגלים, ובכל הזמנים. ניתי ספר וניחזי, מה שהורו לנו בכגון זה. "יומא דעבא הרי שימשיא בגובריא", כך הורו לנו בסדרא דפסחיא. הרי לך ברור כשמשיא, דיומא דא הרי השמש עומד ומזריח בכפליא. ואם כן הדבר הרי השמש מ'זריח' בכנפיו, ויצא הזרח לפועליו, ובפרט כאשר המדובר לצאת בקנו לקבל פני אוהביו.

בית ה'לוי' את הקרעטשמע ברך, וזרח לעומתו עורך. ברכתי תהא צרופה בזה, כמותו בקרעטשמע להזה. הזאה בכגון דא מחי' את הנפש, להקימו מטיט ורפש. שש אנכי על אמרתיך כמוצא שלל, לאו דוקא בזה כי אם כולו ועל הכלל. ותגובה כזה מעל כל תגובה הוא ממעל. ולמה ובגלל? כי אותך ראיתי לפני איש גבר ובעל ועומד אני לפניך כרש וכדל! ס'גייט נישט ווייטער און... LOL...
*

הרב דוד לעווי,
וויסן זאלט איר, אז איך האב איבערגעליינט אייערע שורות איינמאל און נאכאמאל, און איך מוז אייך גראטולירן איר זענט בעסער ווי גוט! און עס איז מיר א פארגעניגן אנצוהאלטן מיט אייך א דיאלאג אין די ענינים.

פארשטייט זיך אז איך האב הנאה געהאט צו ליינען אז מיר האנדלען דא מיט רבי ר' אלימלך אידן. אידן וועלכע פאלגן אויס דעם צעטיל קטן און זענען מנפה יעדע הגה היוצא מפיהם בי"ג נפה. אבער, נאכמער פון אלעם האב איך הנאה געהאט פון דעם וואס איר האט זיך אויסגעדמיונט אזוי בגדול אז איך 'רעד צווישן די שורות'. אהה ...וואס פאר א פארגעניגן דאס איז. ס'הייסט איך בין דאך דער גרויסער פראפעסער וועלכער רעד אזוי קינצלדיג צווישן שורות און טראפן... עד כדי כך, אז ס'ראוי להעלותן על שולחן ה'לוי'ים, ובית הלוי בנעימות יכתבו להעריך מערכה מול מערכה, צו מאכן מעטמים פון מיין זעוואראכע.

מליצות און ווערטלעך און א זייט געלייגט. גראדע די נעכטיגע תגובה איז געשריבן געווארן און שוואונג פון מיינע תגובות פארפלייצונג. ס'הייסט, איך בין געווען אין די שרייבן גוסטע. ווי שוין עטליכע מאל ארויסגעברענגט געווארן צווישן די שפאלטענעס פון מיינע תגובות, איז מיין שיטה אז "דאס עסן קומט מיטן אפעטיט". דאס זעלביגע ביים שרייבן, ווען ס'גיסט זיך טינט דאן גייט דאס שוין מיט אן איבערפלוס. מ'דארף זיך נאר פשוט מתגבר זיין און עפענען דאס פלעשעלע, אבער איינמאל ס'איז אפן דאן פארט עס שוין ווי געשמירט. און יא, גראדע קום איך אצינד פון אפטייק געשעפט וואו איך האב זיך איינגעהאנדלט א גרויסן קוואנטם פון טינט (טינט קויפט מען אין אן אפטייק? יא, בזמן הזה פארקויפן זיי שוין אויך שרייב געצייג נישט בלויז מעדעצינען...). איך האף נאר אז ס'זאל זיך נישט אויסגיסן ערגעץ אינדערמיט און פארשמירן דעם גאנצן קלף...
*

איידער איך לאז מיך אריין אינעם עצם שמועס, וויל איך אייך קודם באדאנקען פאר אייערע דברי תוכחה וואס איר האסט, אזוי צווישן די שורות, אריינגעשמיסן אין מיר. און איך שריי אויס: איר זענט טויזנט און איין פראצענט גערעכט! צו נעמען א שטעלונג און אזעלכע און אין ענדליכע נושאים, דארף מען און מוז מען קענען אנקוקן א זאך מיט אביעקטיווע ברילן, און הערשט דערנאך מנפח זיין א מיינונג. ביים שרייבן אזעלכע דברים של טעם, וואלט איך אבער נישט געבליבן שטיין ביים וואנט און נישט געפארן ווייטער, איך וואלט גיכער געמאכט א יו. טוירן און איך וואלט געקוט צו דער וועג קען מיך טראגן צום פארקערטן ריכטונג אויך...

כלומר? איך בין בשיטה אז אונזער מחלוקה דא איז געבויט אויף א שיטה שמגלגל את השיטה. אונזער מחלוקה דא שיילט זיך נאר פערצופאל ארויס ביי די נושא, אבער דא ליגט באגראבן עפעס מער ווי דעם און נישט דאס איז דער יסוד המחלוקת. עס איז קיין סוד נישט אז מיר צוויי קומען פון אנדערע חדרים, מיר זענען אויפגעוואקסן מיט אנדערע השקפה'ס ודעות וויאזוי צו קוקן אויף די סארט זאכן, און לויט ווי מיר האבן זיך געבויט די מהלכי המחשבה ביי די ענינים לויט דעם ציען מיר די שטריקלעך אהין און אהער, יעדער לויט זיין מהלך וויאזוי ער איז אויפגעוואקסן. אויב דאס זאל זיין ריכטיג, דאן וואלט איך געזאגט אז מיר ביידע ליגן אין זעלבן חאזעריי. מיר ברויכן זיך נישט אויסטוהן די ברילן ביי די ספעציפישע נושא, דא קענען מיר שוין ביידע צוריק אנטוהן די ברילן, מיר דארפן זיך א דריי טוהן צום שורש המחלוקת און ביי יענעם טישל, מיט די אראפגעצויגענע ברילן, אפיר ברענגען די הויפן דאקומענטן און אזוי אריינבליקן דערין.

ממה נפשך, אויב איז די דיבאטע אויף דעם ספעציפישן נושא, דאן זאלט איר וויסן אז איך האב אויך אביסל געליינט און געטוהן אין דעם ענין און מיר קענען זיך נאך אפשר פארהערן (נאר אפשר). ווייטער אויב איז די רעדע דער אויבנדערמאנטער יסוד, דאן דארפן מיר ביידע אויסטוהן די ברילן. מיר ליגן ביידע אין זעלבן פעקל...

(איך בין אויך בשיטה אז די אלע דיאלאגישע דיבאטעס וואס ווערן געפירט ארום צענדליגע און צענדליגע נושאים בשייכות וויאזוי אנצוקוקן יעדע פאסירונג וועלכע עס פאסירט בשייכות צו 'מדינת ישראל', האט קיין שייכות נישט מיט'ן מציאות. דאס האט מיט אריינגעבויטע השקפה'ס וואס מענטשן האבן אין זיך פון זייער חינוך אויס, און לויט דעם דריידל דרייט זיך יעדע מסקנא. אמאל שיילט זיך אויס ביי איין זאך און אמאל ביי א צווייטע זאך. זעלטן צו טרעפן א מענטש וועלכער האט אויף יעדע נושא באזונדער א באזונדערע מיינונג, ודו"ק).
*

און ענדליך לאנדן מיר צו די נושא זעלבסט...

א שטיקלע חזרה שאדט נישט. אמת?
זרח טענה'ט, אז סתם איבערקייען אלטע צרות על לא דבר, אן קיין שום ציל, האט ביהדות נישט קיין זינען. דאס איז מער ווי א זאך וועלכע געהער זיך אן צו חוקרי היסטורי' היהודית.

לעווי טענה'ט, מעגליך זרח איז גערעכט, אבער און אונזער פאל, ביי די שואה, האט דאס דייקא יא א ציל. והוא, כדי ללמד לקח אז אויב ח"ו עס פאסירט נאכאמאל זאל די וועלט נישט שטיין גלייכגילטיג.

זרח טענה'ט צוריק און פרובירט איבערצוצייגן אז די טענה איז פאלש, און ס'שטימט נישט בין בסברה בין בגמרא ובין עם המציאות וההוחכת.

לעווי טענה'ט צוריק, געבויט מיט א גאנצע הקדמה, אז זרח'ס הוכחת זענען געבויט מיט א פאלשן פערספעקטיוו. און דערויף צונעמט ער אחת לאחת די סברות גמרא'ס והוכחת.

אויף די הקדמה וואס איר האט געבויעט האב איך שוין לכאורה געענטפערט אביסל, און טאקע אויך מיט אן הקדמה. ועכשיו וועל מיר זיך ריקן אביסל אויף פאראויס.

עס זענען דא הונדערטער ארגעניזאציעס אין די וועלט וואס געבן זיך אפ מיט די א.ג. האלעקאוט עדזשוקעישאן (רוב דערפון ווערט אנגעפירט דורך גוים), און צו זאגן אז די אלע אדער אפילו אז א חלק פון זיי זענען מסכים מיט די 'רק בדם' סטעיטמענט איז נישט ריכטיג. ווער מיינט איר האט ארויסגעגעבן אזוי פיל ביכער איבער דער נושא? וועלכע צייטונגן און אויסגאבעס שרייבן אזוי פיל ווי די מקימי המדינה האבן געקענט באשטיין אז די נאצי ימ"ש הרג'ט וואס מער פרומע אידן כדי זיי זאלן קענען דורך דעם באקומען וואס זיי ווילן, און אין די זעלבע צייט פטור ווערן פון די פרומע אנשיקענעיש? ווער באשרייבט אזוי פיל ווי די חברה האבן געטון כל מה שביכולתם צו פארשווערן פאר פרומע אידן צו גרייכן דאס הייליג לאנד סיי פאר די קריג און סיי נאך די קריג? ווער שרייבט איבער די אופן וואס די מנהיגי המדינה האבן געפירט די מלחמת השחרור אין 1948 אז אסאך אידן און בעיקר פרומע זאלן אויסגע'הרג'ט ווערן כדי זיי זאלן באקומען מער סימפאטיע פון די וועלט? ווער? אט די זעלבע ארגעניזאציעס וואס איך האב געשריבן אז זיי געבן זיך אפ מיט די האלעקאוסט עדזשוקעישאן!

איר מיינט טאקע אז אידן (אפילו פרומע לשיטתך) ווילן און קענען באשטיין אז אנדערע אידן זאלן גע'הרג'ט כדי זיי זאלן קענען האבן א מדינה? איר מיינט טאקע אז רבנים ווייל זיי לאזן גיין צו בחירות וואלטן צוגעלאזט אזא זאך? פון וואו נעמו מען אזא נאיוועטעט צו שרייבן אזעלכע געדאנקן? עס זענען געווען סך הכך אפאר צענדליגע רשעים וואס האבן פון זיך אויסגעריסן א יעדע מינדעסטע זיק של יהדות עד כדי כך אז זיי זענען געווארן רוצחים און אכזרים, וואס זיי האבן דאס געטון און געזאגט. און טאקע אין די כלל פון די אידישע וועלט (נישט נאר ביי אונז די קנאים) ווערן זיי פאררעכענט פונקט ווי היטלער ימ"ש מיט זיינע געהילפן. (ליין די ביכער איבער קאסטנער ימ"ש און זיינע געהילפן) איך האב נישט געליינט איבער די שרעקליכע מעשים וואס זיי האבן געטון, אין די אויסגאבעס און ביכער פון אונזערע קנא'ישע קרייזן, איך האב דאס געליינט אין די אויסגאבעס און ביכער וואס זענען ארויס געגעבן דורך די זעלבע וואס געבן זיך אפ מיט די האלאקאוסט.

איר פרעגט ווער עס טוט דאס מערסטע אויפבלאזן די האלאקאוסט, און איר שרייבט אריין בסוגריים אז מער ווייניגער טוען דאס די גויים. דערויף שטעלט אפאר סארקאסטישע פראגעס, ווי צו זאגן אז די זעלביגע ארגאניזאציעס וועלכע זענען גאר שונאי החילוניים, און ביי יעדע געלעגנהייט טוהן זיי ארויסברענגען און ארונטערייסן דעם בלוטיגן סטעיטמענט פון 'רק בדם', דייקא די זעלבע ארגאניזאציעס זענען די וועלכע זענען פארנומען דערמיט. אם כן, מיינט איר צו פרעגן, אויב אזוי איז דאך פורחי הפירכא, מיין גאנצע פירכא ווערט צופלויגן ווי א זייפן בלאז.

פון דארט און ווייטער פארט איר צו א פארציע, אין וועלכע איר ווילט מיר איבערצייגן כאילו איך האב געזאלט האבן געהאלטן אז די פרומע זענען די וועלכע האבן אויך מסכים געווען צום 'רק בדם תהי''. און דא זענט איר שוין מיט א היבשע איינגעהאלטנקייט ארויס פון די גלייזן כאילו מיינע נאיווע געדאנקען האבן מיך געפירט צו א שיטה אז דא ודא אחת. כאילו, מ'שטיינס געזאגט, דער ... רב מיט הגאון ... שטייען ביי מיר אויפן זעלבן שטאפל ווי להבדיל אלף הבדלות בין טומאה עמוקה לקדושה עילאה, בין קודש הקדשים לחולא דתהום רבה, דער בעל המימרא פון דעם טרויעריג בארימטן אויסדריק פון 'רק בדם'. מיינט איר טאקע אז איך בין א מעשוגענער, צו-וואס? האט דען איינער אפילו א ספק אז א איד א שומר תורה ומצוות זאל זיך אפילו איין רגע ארויפכאפן און נהנה זיין פון אזא סארט אויסדריק אדער געדאנק? אזעלכע סארט מחשבות קענען זיך נאר דרייען אין קאפ פון משומדים אדער פורקי עול תומ"צ, און אודאי פארשטיי איך דאס!

עס קוקט מיר אבער פאר אז מיינע ווערטער האבן זיך אביסל שווער אנגעהערט ביי דעם פערעגראף, און איך בין בין שטאלץ צו קענען מודה זיין אין מיין גרייזיגן אויסדריק! (נאט אייך נאך א ראי' צו מיינע דרייצן זיפלעך...). יא, סאיז אן עוולה פון מיין זייט, און איך בין נישט געווען גענוג פארזיכטיג ביים זיך אויסדריקן מיינע געדאנקען (איין מזל ס'נישט קיין אויסגאבע...). איך האב געניצט דעם מליצה'דיגן אויסדריק מיט די כוונה לסיפא של המימרא פון 'תהי' לנו הארץ'. כלומר, איך האב געמיינט ארויסצוברענגען גאנץ איינפאך, די דאזיגע ארגאנעזאציעס, יא אפי' די פרומע, וועלכע האבן בשעת איירופא האט געפלאקערט אונטערגעשטיצט דעם 'תהי' לנו הארץ' (און טייל האבן אפי' געהאלטן, בסתר ולא בגלוי, אז מדינת ישראל וועט זיין א לעזונג צום פראבלעם פונעם לאנג יעריגן גלות פיין) דייקא זיי זענען די וועלכע טריאומפירן יומם ולילה מיט די שואה. איר פארשטייט מיין נקודה?

און אצינד צו אייערע ווערטער:

ערשטענס. לפי שיטתם, פאר דעם פראבלעם האט מען דאך שוין כלומרש'ט צו געשטעלט פאר די אידן אן אייגן לאנד, וועלכע זאל זיך זארגן פאר די גלות אידן. א לאנד וועלכע ס'דארף צו הייסן אז וועט מהיום והלאה פארטרעטן אין די יו. ען. די אינטערעסע פון אידן. טא, וואס נאך דארף געטוהן ווערן אז דער פראבלעם זאל נישט נאכאמאל אפיר קומען?

ווען דו שרייבסט לשיטתם, וועמען מיינטסו? עס זענען דא הונדערטער ארגעניזאציעס איבער דער נושא, א גרויסע חלק דערפון ווערן אנגעפירט דורך פרומע היימישע אידן און אפילו רבנים, וואס אסאך פון זיי האבן אן אינטערעסע אין די מדינה פונקט ווי מיר האבן, זיי האבן נישט געזוכט קיין אייגענע מדינה, און אלע פון זיי האלטן אז אן אייגענע מדינה וועט אונז נישט ראטעווען פן די פיינט מער ווי ווען זיי האבן נישט קיין אייגענע מדינה.

ווער זענען די הונדערטער ארגאניזאציעס? איר אליינס האט אויבן געשריבן אז רובם זענען גויים. און דאס לכאורה גלייב איך זענט איר אויך מודה, אז ס'רוב פון די אידישע ארגאניזאציעס וועלכע זענען פארנומען דערמיט זענען אויך רובם פרייע. דארפן מיר נאר וויסן צו וועמען איר זענט מכוון אין אייערע ווערטער ווען איר שרייבט: "עס זענען דא הונדערטער ארגעניזאציעס איבער דער נושא, א גרויסע חלק דערפון ווערן אנגעפירט דורך פרומע היימישע אידן און אפילו רבנים, וואס אסאך פון זיי האבן אן אינטערעסע אין די מדינה פונקט ווי מיר האבן, זיי האבן נישט געזוכט קיין אייגענע מדינה, און אלע פון זיי האלטן אז אן אייגענע מדינה וועט אונז נישט ראטעווען פן די פיינט מער ווי ווען זיי האבן נישט קיין אייגענע".

איך ווייס בלויז פון אזעלכע ערליכע ארטדאקסישע רבנים וועלכע האבן גראדע יא אונטערגעשטיצט דעם 'תהי' לנו הארץ', מאיזה סיבה שהיא (בשעת ווען ביי א טייל פון זיי איז אין הונטעגרונד אויך געלעגן דער לייזונג פראבלעם. איבער דעם וואלט זיך געפאדערט אן עקסטערע אשכול). איז הייסט זענען מיר פשוט מחולק אין א מציאות, איך האלט אז ס'נישט פאראן קיין אנטי זייאניסטישע ארגאניזאציעס וואס טוהן דערין און איר האלט אז יא.

ווייטער שרייבט איר:

און אפילו די וואס האלטן יא אז מיטן האבן אן אייגענע מדינה וועלן זיי זיך קענען באשוצען און העלפן, ווייסן זיי אבער גאנץ גוט אז זיי זענען ארום גענומען מיט שונאים רוצחים בני ישמעאל, וואס זיי ווארטן אויף די טאג וואס זיי ווען קענען פארצוקן די עם ישראל, און ממילא זיי פילן זיך נישט זיכער מיט זייער מדינה.

דא קומען מיר שוין אן צו גאר א צווייטע נקודה, צי דער אנגעצויגענער מצב מיט די ישמאעלים, וואס די ציונים האבן ארויפגעצויגן אויף זיך דורך זייער מדינה, איז א פארגלייך צום אלגעמיינער 'עשיו שונא ליעקב' וואס די אידן האבן דערפון געליטן גירושים און שמדיות אין לויף פון זייער גלות יארן. און אפילו לו יצוייר אז ס'איז יא א פארגלייך איז א גאנצע פראגע צו דאס רעדן פונעם שואה וועט פארהיטן דעם פראבלעם אז למשל איראן זאל נישט קענען מאכן מיט די אידן וואס דער דייטש האט געטון. איך מיין אז ס'איז א שטיקל חוכא וטלילא אפי' אזוי צו רעדן. אבער אויב איר פארשטייט נישט מיינע ווערטער פרעגט ביטע פרעגט איבער איך וועל דאס קלארער ערקלערן.

ווייטער שרייבט איר:

צווייטענס. צי ווייסטו דען נישט אז אין צענדליגע פארשטיפטע לענדער ווערן נאך היינט צו טאגס אויסגעפירט מאסן הריגות אויף פארשידנארטיגע שבטים, צוליב ראסע אדער רעליגיע?

אדרבא, היא הנותנת, אז עס איז שוין אריבער געגאנגן 60 יאר און די וועלט האט שוין פארגעסן. אין די ערשטע יארן נאכן קריג איז די וועלט נישט געשטאנען אזוי גלייכגילטיג אויף די זייט ווי זיי טוען היינט.

דאכט זיך אז דאס זיך איבערצוצייגן האט מען נישט געדארפט ווארטן קיין 60 יאר. א צען יאר נאך די קריג, אין לויף פון די קאלטע קריג יארן בשעת רוסלאנד האט איינגענומען דרייפערטל אייראפע האט אמעריקע גאנץ גוט געוויסט וואס זיי טוהן דארט. גאנצעטע שבטים זענען אויסגעראטן געווארן און אמעריקע האט עפעס פלוצלינג פארלוירן די ראי', זיי האבן נישט געזען נישט געזען...

און זאגט נאר, דעם נאמען 'סאדאם כוסעין' האט איר שוין אמאל געהערט? צי ווייסט איר דען נישט אז דער היינטגערופענער שונא, און דעמאלטדיגער פריינט, פון אמעריקע האט בו בזמן וואס אמעריקע האט געוואוסט ברור קלאר אז דער מענטש טוט אויסראטן גאנצעטע דערפלעך פון שבטים ושבטים למיניהם באקומען גאר שטאף און וואפן פון אמעריקע? און ניין, אמעריקע איז דאן נישט געשטאנען בלויז גלייכגילטיג און זיך נישט אנגענומען, נאר זיי האבן גאר געפיטערט דעם מערדער מיט וואפן. פארוואס? ווייל זיי האבן דאן געהאט אן אינטערעסע אין די מלחמה וואס ער האט געפירט קעגן איראן. וואו איז געווען די וועלט דאן?

איך מיין אז איר ווייסט אליין אז מ'קען דא ארפברענגען א ליסטע פון צענדליגע, צענדליגע, מדינות וואו די זאכן האבן זיך איבערגעשפילט אין לויף פון די זעכציג יאר, און אמעריקע אלס וועלטס פאליציי האט דאס מ'כלומרשט נישט באמערקט אדער געזען...

אלא מאי? אמעריקע און די וועלט רעכענען זיך א מכה מיט די אלע פראבלעמען. ברצותם רואים וברצות שותקים, ברצותם אינם רואים וברצותו לוחמים. זיי קוקן גארניקס אויף קיין צווייטנ'ס אינטערעסע.

נאך מער, ווען אמעריקע זאל ווען היינט צו טאגס נישט האבן קיין 'אייגענע אינטערעסע' אינעם עקזיסטענץ פון מדינת ישראל, וואלטן זיי אפי' זיך געקימערט מיט די מדינת ישראל'ס אראבישער פראבלעם? זיי וואלטן גאנץ זיכער געלאזט הענגען די גאנצע מדינה מיט אלע אירע שכנים ביינעזאם, על אף וואס ס'איז בלויז זעכציג יאר נאך א היטלער ימ"ש. זיי קוקן אויף זיך, אויף זייערע אינטערעסן!

איך האב שוין נישט קיין כח צו טייפן ווייטער. המשך יבוא.

איידער מיר גייען ווייטער, זייט מיר מודיע (אישית איז אויך גוט, אבער בעסער ברבים) צי מיר פארשטייען זיך ביז דא.

(יעצט מערק איך גאר אז נאך תגובה'ס פון מעמבער זענען צוגעקומען צו דעם אשכול, ובפרט מידידי הרב מיללער. איז וועל מיר קודם אפשלחן די תגובה, און דערויף גיין ליינען וואס זיי זאגן)

עטעטשמענטס

untitled1.JPG (655 Bytes) געזעהן געווארן 1446 מאל

לעצט פאראכטן דורך זארעכפעפער אום מיטוואך יולי 23, 2008 3:03 pm, פאראכטן געווארן 2 מאל בסך הכל.

[זילבערנע בעכער]

אקעי, נישטא קיין צייט יעצט, אבער עס איז פארט לעווי, מיללער און זארעך, איז פרינטער ארויס מיט די ווארע !!!

[יאסל]

זרח טענה'ט, אז סתם איבערקייען אלטע צרות על לא דבר, אן קיין שום ציל, האט ביהדות נישט קיין זינען. דאס איז מער ווי א זאך וועלכע געהער זיך אן צו חוקרי היסטורי' היהודית.

ר' מיכאל בער האט אנדערש געהאלטן ווי דיר ער האט יא געהאלטען אז סאיז א חוב איבערציגעבען פאר די קינדער די צרות וואס אינזערע עלטערען האבן מיטגעמאכט
עיין בהקדמה אין מן המיצר
אין די אנדערע נושאים איים וויט יא אלל דיוועי

[מיללער]

עמו אנכי ביאסל, אזוי ווי שוין געשריבען אויבן.

לגבי פארציילן אדער שרייבן א בוך פאר די דורות הבאים אחריהם ואחרינו, דארט איז שוין יא דא סיי דער ענין פון פארציילן די נסים פון די וואס האבן בחסדי השם זוכה געווען ניצול צו ווערן מצפרנם, און אפי' די צרות והריגות האט אן ענין פון למען ידעו דור אחרון בנים יולדו, וואס האט דאס אזאנס פאסירט מיט כלל ישראל, פארשטייט זיך אז דערצו ברויך מען צולייגן אז דאס איז געווען א גזירה מן השמים שאין לנו רשות להרהר אחריה און אויך אז דער רבי אין ויואל משה שרייבט קלאר אז די עוון הציונות איז דאס וואס האט גורם געווען דערצו אא"וו.

ר' זארעך,
פון אייער זייט פעלט נאך אביסל הסבר אויף די אפאזיציע פון שרייבן ביכער פריוואט.

[זארעכפעפער]

אז מיללער בעט, בין איך דא. צום באפעל! א קלייניקייט? וויאזוי קען מען דען אפזאגן זיינ'ס א פארלאנג?
ליין מיין ווייטערדיגע תגובה.
**

ווייטער שרייבט איר:

דריטענס. אינטערסאנט, דייקא די ארגענעזאציעס וועלכע קייען איבער און איבער די נושא, בלויז אלס א חלק פון די 'אידישע' היסטאריע אן קיין שייכות צו יהדות, דייקא די קרייזן זענען געווען פון די וועלכע האבן אונטערגעשטיצט דעם טרויעריג בארימטן סטעיטמענט פון "רק בדם תהי' לנו". די וועלכע האבן שוין למעשה ערפילט זייער וואונטש; עס עקזעסטירט שוין דער אזוי גערופענער לייזונג צום פראבלעם, דייקא די זענען גאר וועלכע זארגן זיך נאך ווייטער אז דער פראבלעם זאל זיך נישט איבער שפילן... לעומת זה, די אידן וועלכע זענען געגאנגען נעבעך כצאן לטבח, מיט אן אראפגעבויגענעם קאפ האבן זיי מקבל געווען דעם גרויסן גזר דין, דייקא די זענען עפעס גארנישט אזוי היציג צו זוכן א לייזונג אויפן צוקונפט אויב היסטאריע זאל זיך איבערחזרן היל"ת, און דייקא די רעדן דערפון ווינציגער ווי סיי ווער.

סאומטינג פאני היר, נאו?

איך זעה נישט בכלל וואס איז פאני דא, אלעס זעהט מיר אויס צו זיין זייער לאגיש און נארמאל.

נאך אמאל, די ארגעניזאציע איז נישט דא מקיים צו זיין א מצוה אדער אן עבירה, זיי זענען דא ווייל זיי ווילן טון כל מה שביכולתם אז אזא זאך זאל נישט געשעהן. יא, מיר זענען מחויב מקבל צו זיין די גזירה מן השמים און זיך נישט באקלאגן ח"ו כלפי שמיא, מיר זענען מחויב מפשפש צו זיין במעשים און זעהן וואס די צדיקים האבן געהאלטן איז געווען די גורם פאר דער שווערע גזירה. אבער מיר זענען נישט פארבאטן צו טון עפעס וואס קען זיין עס וועט אפהאלטן אזא זאך פון פאסירן נאך אמאל. איר האלט אז עס וועט נישט העלפן? איר זענט בארעכטיגט צו האבן אן אפיניאן. זיי האלטן אבער אז דאס וועט יא העלפן און ממילא זענען זיי מחויב צו משתדל זיין און טון וואס זיי האלטן וועט העלפן. וואס איז די שייכות צו יהדות? די שייכות איז אז עס וועט אפשר ראטעווען זעקס מיליאן אידן פון כלי' ח"ו. זיי האבן נישט קיין וואונטש צו האבן א מדינה און אפי' אויב יא מעגן און מוזן זיי נאך אלץ טון וואס זיי קענען נאר להצלת ישראל, ווי לאנג עס איז נישט בניגוד צו די תורה פארשטייט זיך.

לו יצוייר איר זענט גערעכט, האט איר נאך אבער נישט ערקלערט וויאזוי די דאזיגע מיטלען זאלן טראגן צי איר ציל אז אויב ח"ו דאס זאל נאכאמאל פאסירן זאלן די אומת העולם נישט זיצן מיט פארלייגטע הענט. ווי אויבן געשריבן, אמעריקע און סיי וועלכע מדינה וועט טון וואס זיי שמעקט. זאלן זיין די עוולה'ס פון יענע עק וועלט עד לב השמים וועלן זיי זיך קימערן דערצו האר גענוי ווי זיי האבן זיך געקימערט די לעצטע 60 יאר צו די פילצאליגע שבטים וועלכע האבן געליטן פון זייערע פארטיליגערס.

ווייטער שרייבט איר:

וואס הייסט זיי טוהן דאס פאר די וועלט? איך פארשטיי נישט וואס דו רעדסט. דו האלסט מיט די ארטיקלען, למשל, אין די ארטארדאקסישע אויסגאבע, ..., וואך איין וואך אויס איבער דעם 'זכור ואל תשכח' פון "דער שואה"? נאכאמאל שואה און נאכאמאל שואה. דער איז יא גערעכט געווען יענער איז נישט גערעכט געווען. מ'האט יא געמעגט נישט געמעגט. ברענגט דאס עפעס ניצן? ווילן די דיסקוסיעס אדער באשרייבונגען עפעס ארויסברענגען? צילט דאס צו עפעס? קענטסטו מיר אפשר מסביר זיין וואס דער פשט דערפון איז?

די אמת'דיגע סיבה איז לכאורה אזוי ווי ידידינו המרומם הרב מיללער האט ארויסגעברענגט. דאס איז אלץ א חלק פון די ציוניסטישע פראפעגאנדע אויפצובויען זייער אגענדע אין די אויגן פון אמעריקע און די יו. ען., כאילו אז די אידן דארפן דאס לאנד האבן ממש ווי ברויט צום לעבן, ווייל אויב העטעכפעטעך...

קען זיין אז איך האב א טבע צו זעהן אין אלעם די גוטס דערפון, אויב יא בין איך זייער PROUD אז איך פארמאג אזא מידה. אבער איך זעה נישט וואס איז אזוי שווער צו פארשטיין דא? פארוואס דארף מען טראכטן קאפויער אז זיי האבן שלעכטע כוונות דערביי, ווען מען קען טראכטן גראד אז זיי האבן גוטע כוונות דערביי, אדער עכ"פ מיר וועלן האבן א טובה דערפון.

צו מען האט יא א לאנד צו מען האט נישט א לאנד, אלע ווייסן (אפילו די גרעסטע לינקסטע ציוני), אז די עשיו שונא ליעקב גייט ווייטער אן אין די פולע שוואונג. אונזערע זיידעס האט מען געפירט כצאן לטבח פאר 5-6 יאר אין א צי און די וועלט האט גארנישט געטון דערוועגן. צו ווייל זיי האבן נישט געגלייבט אז עס געשעהט, צו ווייל זיי האבן נישט געגלייבט אז א יליד אשה קען טון אזאנע זאכן, צו ווייל זיי זענען די זעלבע רשעים און האבן פונקט אזוי פיינט די אידן און זיי האבן געמיינט אז עס וועט נישט אויסקוקן שלעכט פאר זיי אויב זיי העלפן נישט די אידן, צו ווייל די רשעים האבן צוריק געהאלטן אמעריקא פון זיך אריין מישן כדי זיי זאלן קענען באקומען א מדינה. ווי אזוי עס זאל נישט זיין, קען מען טון עפעס וואס זאל מאכן אז אויב ח"ו עס געשעהט דאס נאך אמאל, זאל אמעריקא און אנדערע זיך יא מוזן אריין מישן און טון עפעס צו ראטעווען די אידן. ווי אזוי טוט מען דאס? מען שטעלט אויף מוזעאמס, לייברעריס און עדזשוקעישאן צענטערן ווי מען פרובירט צו פארשפרייטן נאלעדזש איבער די נושא פון די האלעקאוסט, אזוי אז אויב ח"ו איראן אדער פראנקרייך אדער וועלכע לאנד איז מחליט צו ח"ו אויס'הרג'נען די אידן, וועלט די וועלט זיך שעמען צו שטיין אויף די זייט, ווייל זיי געדענקן נאך גאנץ גוט די בושות וואס זיי האבן געהאט ווען די גאנצע וועלט האט געלערנט און געליינט איבער די היסטאריע פון די צווייטע וועלטס קריג און איבער די אכזריות'דיג ועג ווי די דייטשן האבן אויסגע'הרג'ט די איידן און ווי אמעריקא און אנדערע לענדער האבן גארנישט געטון זיי צו העלפן. און בלית ברירה וועלן זיי מוזן דאס מאל יא עפעס טון.

אונטערשטע שורה, לאמיר זאגן אז די מדינה האט א נוצן פון די אלע פראפעגאנדע ווי דו רופסט עס, און לאמיר זאגן אז די ארגעניזאציעס און עדזשוקעישאן וואס זיי פירן אן איז נאר פאר דער כוונה, מיינט עס נאך נישט אז די ערליכע און פרומע אידן וואס טוען עס איז עס פאר דער סבה. און עס מיינט אויך נאך נישט אז ווען אן עלטערע איד גיבט ארויס א בוך אדער פארציילט די מעשיות אדער שרייבט אין אן אויסגאבע דערוועגן איז א ציוני וואס האלט אז רק בדם ...., און עס מיינט אפילו נישט אז ער איז מסכים בכלל מיט די קיום המדינה. עס מיינט אז מען וויל געדענקן און דערמאנען כסדר וואס די נאבעלע פיינע קלאסישע דייטשע גוי האט געטון מיט אונז אז מיר זאלן נישט מיינען אז ווייל מען לעבט היינט אין א פרייע מדינה, און די יו. ען. היט אפ די וועלט, אז אזא זאך קען נישט נאך אמאל געשעהן. ווי אויך וויל מען טון א יעדע זאך וואס קען אפשר פארמיידן אפילו פאר נאר איין אידיש קינד פון די צרות.

כאמור לעיל, זע איך פון די אויפפירונגען וויאזוי אמעריקע, די קלאמפערשטער וועלט פאליציי פאר די לעצטע זעכציג יאר, האט זיך אויפגעפירט צו די פארפלאגטע שבטים בארצותם למיניהם און מיר קומען צו אן אויספיר אז עס וועט גארנישט העלפן. אמעריקע וועט יעדן האבן אין בוידעם, יא, אפי' לאמיר זאגן פראנקרייך צי סיי ווער זאל דאס איבערשפילן. אויב וועט אמעריקע דאן האלטן אז פאר זייער פאליטיק דארף מען נישט באמערקן וואס עס שפילט דארט אפ, וועלן זיי אין פאקט נישט באמערקן. והעובדא'ס מוכיחים.

בשייכות צו אייער אונטערשטע שורה סך הכל, וואס איר מאכט, איז מיין ענטפער ווי פאלגענד:

אויב נישט פאר די סיבה, דאן ביטע גיב אן א סבה פארוואס יא?

דאס וואס איר שרייבט וועגן שרייבן א בוך, בין איך נישט קלאר וואס איר מיינט דערמיט. איך האב זיך נישט באצויגן צו די אידן וועלכע זעצן זיך אראפ דערציילן פאר זייערע קינדער די גרויסע ניסים וואס זיי זענען דורך, (דאכט זיך אפילו אז דער קאשויער רב זצ"ל, אין די הקדמה פון איינע פון זיינע ספרים, באשרייבט אויך ערגעץ זיינע איבעלעבענישן אין קריג). איך האב זיך בעיקר באצויגן צו די וואס זענען יומם ולילה פארנומען מיט שואה אן קיין ציל אז דאס זאל ברענגען עפעס אן השפעה אדער א לימוד ביהדות, א שטייגער ווי די אלע ארגענעזאציעס.

איבער דעם באשולדיגונג פון 'רק בדם' אויף די אידן וועלכע שרייבן זכרונות, ווי כאילו איך האב דאס געמיינט, גלייב איך אז איר האט דאס געשריבן בלויז אלס אזא סארקאסטיש וויצל אויף מיין חשבון. גוט גוט, אז ס'גוט איז דאס גוט... נהנתי.

און אצינד מיין אחרית דבר: איך מיין אז אויב באטראכט מען גוט דעם אופן וויאזוי זיי רעדן דערפון און וויאזוי זיי טוען דאס איבערגעבן לדור הצעיר, און ווי איר רופסט עס אן "מ'טוט אויפשטעלן מוזיאומ'ס, לייברעריס מיט שטודיעס און עדיוקעישאן, צייגן קלאר די כוונות און צילן פון זייערע פעולות.

לאמיר זיך נישט לאזן פאפן, אמעריקע טוט און וועט טון וואס פאר איר איז גוט, און די אלע פראפעגאנדיסטן ווייסן דאס נאך סאך בעסער ווי איר און איך ווייסן דאס. נאר וואס דען? די פראפעגאנדע איז נישט אויף אויב העטעכפעטעך עס וועט קומען נאכאמאל חס ושלום, נאר ס'איז א גוטער פראפעגאנדע אויף היצט, אנצוקומען צו זייערע צילן.

איך פארשטיי אויך אז ס'דא צוויי צדדים אין די נושא, אבער די סיבה פארוואס איך קוק דאס אן אזוי איז פשוט מחמת די עטליכע פאקטן וואס איך האב אויבן אנגעצייכנט. קודם, וויאזוי אמעריקע האט זיך למעשה באנומען צו ענדליכע פארטיליגונגען די לעצטע 60 יאר. ובנוסף, פונעם אופן וויאזוי זיי שטעלן דאס אהער זעט מען אז דאס האט נישט קיין תורה'דיגער אדער אידישער ציל.
**

ר' מיללער חביבי, א יישר כח פארן מיר ארויסברענגען אין צוויי ווערטער. ווי אזוי האב איך נאר געשריבן דארט? "שרייבן ווי א באבע..." דאס וואס איך האב געשריבן און גאנצעטע בלעטער, האסטו אפגעשריבן אין קורצן אין געציילטע שטריכן. אז מ'קען, קען מען. געוואלדיג. פון א לאנגע מגילה ווערט מען פארלוירן. קורץ איז פון די מעלות שמנו חכמים, הוי אומר: שחכם אתה...
**

ר' יאסל, רבי מיכאל בער זצוק"ל האט געהאלטן סתם פון דערציילן די צרות 'למען ידעו' אז ס'געווען צרות? האסט שוין געהערט א גדול בימי גירוש שפאניע וואס זאל האבן האלטן פאר א חיוב 'למען תספר' דעם גירוש שפאניע כדי למען ידעו דורותיכם? רבי מיכאל בער זצוק"ל דאכט זיך וויל דארט ארויסברענגען דעם פרט אז די ציונים ימ"ש האבן אים געשטערט מיט די הצלה אקטיוויטעטן, און ער וויל מ'זאל געדענקען אז מ'וואלט געקענט ראטעווען אונגארן פאר א געלט אויסטויש ווען נישט רשעת הציונים האלה. סתם דערציילן האט נישט קיין זין, ווי איך האב שוין צוגעצייכנט אויבן דעם חוות דעת וואס דער רבי ברענגט אנפאנג 'ויואל משה'.

אלנספאל, אונזער וויכוח איז דא בעיקר צי די ארגענעזאציעס וואס פאמפן יא מיט שואה, מה כוונתם בזה?

[מיללער]

זארעך,

דער קאשויער רב'ס ווערטער איז אין די הקמה צו זיין ספר 'טל השמים', אזוי אויך דער מנחת יצחק אין איינע פון זיינע הקדמות שרייבט אראפ למען ידעו זיינע ליידן און פריידן, איך האב שוין געזעהן נאך אויך.

בקיצור (דו גלייכסט דאך קיצור) ביסט 'פאר' אדער 'קעגן' דאס אראפשרייבן פריוואטע איבערלעבענישען?

[זארעכפעפער]

ס'געווענד זיך וואס דער ציל פונעם אראפשרייבן און דערציילן איז, אויך וויאזוי דאס ווערט אראפגעגעבן. אבער סתם צו קייען "שואה", טראגט אזא פנים ווי דער יום הזכרון וואס די מדינה מאכט.

[מיללער]

שוין עפעס א היתר האב איך ארויסבאקומען פונעם רב אראפצושרייבן מיינע איבערלעבענישען........

[farshlufen]

זרח טענה'ט, אז סתם איבערקייען אלטע צרות על לא דבר, אן קיין שום ציל, האט ביהדות נישט קיין זינען. דאס איז מער ווי א זאך וועלכע געהער זיך אן צו חוקרי היסטורי' היהודית.

ר' מיכאל בער האט אנדערש געהאלטן ווי דיר ער האט יא געהאלטען אז סאיז א חוב איבערציגעבען פאר די קינדער די צרות וואס אינזערע עלטערען האבן מיטגעמאכט
עיין בהקדמה אין מן המיצר
אין די אנדערע נושאים איים וויט יא אלל דיוועי

אנטשולדיגט הרב רבי זרח
דא האט איר די ווערטער פון רבי מיכאל בער:

http://www.yiddishworld.com/forum/viewtop ... 384#116384

[זארעכפעפער]

גוט מארגן טייערע חברים אהובים ידידים,

שטייענדיג אצינד אין די דריי וואכן ווען כלל ישראל איז איינגעהילט אין א גייסט פון די אבילות על חורבן בית מקדשינו, כלל ישראל באוויינט דעם ביטערן גלות אין וועלכן מיר זענען שוין אזוי פארפלאגט קרוב צו א צוויי טויזנט יאר, איז דאך נישט מער ווי רעכט אביסל צו פארברייטערן און אויסשמועסן די ענינים. וכך נהג עלמא. די זמנים, די טעג פון די ימי בין המצרים בכלל און תשעה באב בפרט איז דאך אז זמן וואס אידן זעצן אראפ אויף דער ערד און מ'פארגיסט טייכן טרערן על שבר בת עמי.

אין די פריער דערמאנטע תגובות איז אונז פארפירט געווארן אן אינטערסאנטע דיסקוסיע מיט אונזער ידיד נאמן, הרב דוד הלוי (דוד לעווי), איבער דעם ענין וויאזוי עס איז דער אידישער אנגענומענער וועג צו פאראייביגן לדורות די זכרון הקדושים שנשרפו על קידוש שמו יתברך דורך די פארשאלטענע דייטשן ימש"ו.

די דיסקוסיע האט זיך בעיקר פארצויגן איבער די כוונה און צוועק פון די אלע ארגענעזאציעס למיניהם, וועלכע טוהן אויפשפילן און איבערחזרן דעם האלאקאוסט; צי איז דאס אויף אן אופן פון אזא נאציאנאלער יידישער אנדענק גארנישט, קיין שייכות צו תורה ויהדות, צי איז דאס מעגליך געשטעלט געווארן אלס א געוויסער ציל וועלכער זאל ברענגען געוואונטשענע רעזולטאטן אינעם צוקונפט. מער ווייניגער האבן מיר שוין אויבן מקדים געווען אז די צדדים צו דער דיסקוסיע איז געוואנדן אין השקפה, און ווי הרב מיללער ידידינו האט שוין אויבן ארויסגעברענגט, איז גאנץ זיכער אז די דיסקוסיעס וועלן נישט משכנע זיין קיין צדדים. וואס איך וויל אבער יא ארויסברענגען אין דעם ענין, איז עטליכע זייטיגע שטריכן. עס קען זיין אז עס האט נישט אזוי א שייכות צום עצם נושא, אבער איידי דאתי לידי האלט איך אז ס'ווערט אן אויסשמועס.

ערשטענס, וויל איך דא ארויסברענגען אייניגע דברי שבח אויפן חשבון פון הרב לעווי. ווי שוין אויבן געשמועסט קומען מיר פון צוויי באזונדערע חדרים, וואס דאס איז דאך אייגנטליך דער יסוד פון אונזערע צעטיילטע מיינונגען אין די נושאים. ס'רוב פון די חברים דא אין "היימישע קרעטשמע" קומען לכאורה פון זעלבן חדר ווי זארעכפעפער. אז איך לאז זיך אריין אין א דיאלאג אין אן ענין וועלכער רירט אן די נושאים, איז נישט מער נארמאל צו ערווארטן אז די חברים המקשיבים וועלן אלע ווי איינס גיבן רעכט צו דעם צד וועלכע איז אין איינקלאנג מיט זייער חינוך, דער צווייטער צד קען זיך אין אזא פאל שפירן ווי א 'זאב אחד בין שבעים ניקים'. דעריבער שפיר איך דייקא יא פאר א פליכט ארויסצוברענגען אייניגע שטריכן למעלותו פון מיין מתווכח, הרב לעווי שיוחי'.

דער צעטיילטער מיינונג אין עניני השקפה ודיעות האט געהאט גאר אן אינטערסאנטער עפעקט צווישן אלע קרייזן צוגלייך. דער ציבור צווישן יעדן קרייז באזונדער קען אין אלגעמיין צעטיילט ווערן אין צוויי חלקים, אין א בחינה פון כה תאמר לבית יעקב ותגד לבני ישראל. עס זענען פאראן פשוטי בני עם וועלכע האבן מקבל געווען דברי אבותיהם ורבותיהם בלי שום פקפוק והרהור כל שהוא כנתינתן מסיני, און אז זייער רבי אדער גייסטישער השקפה פירער האט אזוי מברר געווען אזוי געהאלטן דאן איז אין להרהר אחריו, וכל המהרהר אחר רבו כאילו מהרהר אחר השכינה. די סארט מענטשן וועלן אפי' נישט נאכגיין צו הערן דעם צווייטן צד, און אויב וועלן זיי הערן פון איינעם דברים שאינו לרוחם וועלן זיי אדער צושטאפן די אויערן אדער דאס אפסטעמפלען פאר שקר. ווייטער איז פאראן אין יעדן קרייז א גרויסער ציבור וועלכער האבן אין זיך איינגעבויעט די יסודות שקבלו מבית אבותיהם ורבותיהם, און זיי ווייסן אויך גאנץ גוט אז דברי רבם ומדריכם איז תורת משה אמת, פארט אבער וועלן זיי גערן מיט א תשוקה עזה נאכצוגיין די ענינים. הערן דעם צווייטן צד, ליינען און מאכן ריסורטש אויף די ענינים. ס'רוב פונעם ציבור וואלט איך אריינגעשטעלט אין די ערשטע קאטאגאריע.

און אז מ'לויפט איבער די ענינים, ווי קען מען דען פארגעסן נישט אויפצוברענגען על הכתב די גרויסע מהפכה אין די ענינים זינטן ערפינדונג פונעם אינטערנעט בכלל און פון די פורומים למיניהם בפרט. אויב בין איך נאך אמאל מסופק געווען צו מיין אויבנדערמאנטער הנחה איז ריכטיג, בין איך זינטן ערפינדונג פון די פורומים געוואויר געווארן אז לא די וואס עס איז נישט קיין ספק דערין נאר א הונדערט פראצענטיגער פאקט!

אביסל גראב גערעדט. אויב האט איר שוין אמאל באזוכט דעם 'בחדרי חרדים' פורום, וואו חרדים פון אלע סארט קרייזן און שיכטן שפייען אויס את אשר עם לבבם, וועט איר זען פאר א פאקט אז דאס זעלביגע שפילט זיך אפ אין יעדן קרייז; קיין חילוק צווישן די קנאישע קרייזן צי די מזרח'ישע קרייזן. עס זענען פאראן דארט מענטשן פון ביידע צדדים וועלכע קענען נישט ארויס קוקן פון זייערע ד' אמות און קומען כסדר ארויף מיט פרישע קרויאזע מיינונגען און באהאנדלונגען, און אלץ בלויז מיט איין ציל צו דעראגירן דעם ציבור'ס מח, א שטייגער ווי די מיסיאנערן. עס איז נישט דא וואס צו רעדן אז דער אינטערנעט האט בעל כרחך געגעבן א ברייטע וויזיע פאר מענטשן צו קענען לערנען פרישע דיעות, פרישע מחשבות, אפי' פאר דעם סארט ציבור וועלכע ווילן נישט בשיטה ארויס קוקן פון זייערע ד' אמות. און ס'לאזט זיך שטארק מסופק זיין צי דאס איז בכלל א מעלה אבער ס'איז פאקט.

דא, אין אונזער קרעמל, ווי ס'רוב פונעם ציבור באשטייט סייווי פון איין סארט קרייז, וועט כמעט נישט אויסקומען אפילו אז מ'זאל באהאנדלען אדער דיסקוסירן די ענינים, און אז ס'איז שוין יא אונטערקומען אזא סארט דיאלאג איז דאס ווערט א באגריסונג. קודם איז צום דערקענען אז אונזער חשובער הרב לעווי איז נישט סתם אזוי א מענטש וועלכער דיסקוסירט דעם ענין מכח זיין בלויזער חינוך. ניין, ער איז א איד א דורש ומבקש, א איד וועלכער איז א בר שכל ובעל מחשבה, ער איז נאכגעגאנגען און געליינט די פארשידנארטיגע מיינונגען און ווען ער קומט ארויף אויפן סטאדיום צום וויכוח קומט ער ווי א געשולטער אדוואקאט פון העכסטן סטאנדארט. אז איר וועט איבערגיין אין א רואיגע מינוט די פאר תגובות זיינע, וועט איר זעלבסט קומען צו אן אויספירונג אז דא שטייט פאר אונז א חשובער פערזענדליכקייט. מ'דארף נישט זיין קיין גרויסער חכם דאס צו כאפן, מ'דארף דאס נישט קענען ארויסליינען פון צווישן די שורות, יעדער בר דעת מיט אויגן אין קאפ זעט דאס באלד ביים ליינען די שורות זעלבסט.

עס מוז ארויסגעברענגט ווערן, אז ס'לית מאן דפליג אז אהער צושטעלן אזעלכע סארט תגובות פארלאנגט זיך קאפ, מחשבה, און ועל כולם אסאך אסאך צייט, וואס דאס קומט נישט אזוי צופוסנ'ס. אזא סארט תגובה שארט זיך נישט ארויס פון ארבעל אזוי בין יום ולילה, און ווער רעדט נאך אויב ס'איז א באלערנדע און תוכנ'פולע תגובה. דעריבער, שפיר איך פאר א חוב גמור ארויסצוברענגען ברבים מיין שעצונג און אנערקענונג צו זיינ'ס א תגובה בכלל און בפרט ביי דעם ענין. אמת, מיר זענען מחולק און דיעות אבער וואס שייך צו די עצם תגובה; דער ארבעט וואס ליגט דערין; דער תוכן; דער לימוד; די היסטאריע און אפילו די השקפה, דאס איז ווערט א מעדאל פאר זיך. אויב איז ביי סתם א קרעטשמערישער ארטיקל, און ווער רעדט נאך פון א שמאלציגס, וואס דער פערפאסער מוטשעט זיך אוועק אהער צושטעלן א גוטס און דערויף פארשטייט יעדער אז זיין ארטיקל איז ווערט באגריסונג, דאן איז דאס אין אונזער פאל טויזנט און איין מאל מער פארשטענדיג. זענען דען די דיעות מחולקת א שטער צו א מעדאל?

הרב לעווי, נאט אייך מיין מעדאל! אייער ארבעט איז ביי אונז געשעצט פיל מער ווי סיי וועלכער ארטיקל דא. צייט, קאפ, מח, מחשבה, שריפט און אלצדינג וואס ליגט אלץ באגראבן אינעם ארטיקל איז מער ווערט און ס'טראגט א גרעסער חשיבות ווי סיי וועלכער ארטיקל ס'זאל נאר זיין.
***
האלט אייך דעם אטעם. דאס איז נאר געווען דער פארשפיל צו מיין טינט אויסגיס...
איך צעטייל דעם ארטיקל אין צוויי תגובות מחמת ס'נישט פארבינדן זה לזה.

[זארעכפעפער]

חלק ב':

יעצט טארכט איך אז אפשר דארף דער צווייטער חלק אריינגיין אין 'בית המדרש'. וכדאי הם המנהלים לסמוך עליהם שיעשו כטוב בעיניהם).

אין לויף פונעם וויכוח האט זיך ארויסגעשטעלט, אז הרב לעווי האט זיך נאר באצויגן צום צווייטן העלפט פון מיין תגובה. ער האט בלויז ארויסגעברענגט אז די וואס טוען בעניני שואה האבן א געוויסן ציל דערביי, און דערויף האט זיך פארצויגן א וויכוח וואס זייער ציל איז. דער אנדערער חלק פונעם שמועס, בשייכות צי מ'זאל בכלל רעדן און רעדן, דערציילן און איבערגעבן, פון די שמדיות און צרות וואס אונזערע זיידעס זענען פאראיבער אונטערן דייטש ימ"ש, איז עפעס געבליבן אזוי האלב פארטונקלט. איך שפיר א שטיקל פליכט דאס אביסל ברייטער אויסצעשמועסן.

דער ענין איז שוין מעגליך אן ענין וואס אפילו אין מיין קרייז וועלן זיך אפגעפונען צענדליגע און צענדליגע חולקים, און איך וואלט גרייט געווען צו הערן דעם צד השני. איך שמועס בלויז אויס געדאנקען און מחשבות וואס איך האב ארויסגענומען מפי ספרים וסופרים, און גאנץ מעגליך איך בין נישט ריכטיג.

בכדי בעסער צו ערקלערן מיין מהלך, וועל איך זיך בעיקר אפגעבן בלויז מיט די ברייט באקאנטע גליות ושמדיות וואס כלל ישראל איז אלס אריבער (ברייט באקאנט מיין איך, באקאנט פאר קינד און קייט); זעהן וויאזוי און אויף וואס פאר אן אופן זיי זענען פאראייביגט געווארן ביים כלל ישראל במשך שנות גלותם.

מער ווייניגער איז דא: גלות מצרים, גלות בבל, חורבן בית שני, קרייץ-צוגלער, גירוש שפאניע ופארטוגאל, גזירת ת"ח ות"ט און אחרון אחרון הכביד די צווייטע וועלט קריג.

גלות מצרים (און גלות בבל) - איז לכאורה אנדערשט ווי די שפעטעריגע, ווייל ס'דאך געווען באלד דערויף א גאולה בעת ווען אויף די גאולה פון די לעצטעריגע דערמאנטע זענען מיר נאך אין א מצב פון בצפיותינו צפינו, מיר האפן דערויף בכל יום שיבוא. עם כל זה, געפונען מיר אבער ביי גלות מצרים יא געוויסע חלקים וועלכע מ'קען אפשר ציען אביסל שטריקלעך צו אונזער נושא. יציאת מצרים האט דאך אויף זיך דעם חיוב פון 'למען תספר באזני בנך וכו'', און מיר געפונען אין חז"ל אז ס'נישט גענוג בלויז דעם סיפור הנס פון 'יציאת' מצרים. די הלכה פארלאנגט "מתחיל בגנות ומסיים בשבח". בשעת'ן דערציילן די ניסים, וואס איז א נפקא מינה די אלע עינויים בסבלות מצרים? דערצייל די ניסים, דעם חירות און שוין. ס'אבער נישט אזוי, ווייל ווי מער מיר וועלן ארויסברענגען דעם למען ענותו, אלס שטערקער איז דער לפיכך אנחנו חייבים להודות.

לערנען מיר פון דעם, אז בשעת מ'וויל דערציילן די ניסי השי"ת דאן האט א פשט מרחיב צו זיין דעם בגיא צלמות, אבער בתנאי אז מ'קומט צו צום עיקר וואס דאס איז דער להודות ולהלל.

גלות בבל וחורבן הבתי מקדשות – אויף דעם האבן מיר דאך א גאנצע 'מגילת איכה' און די פילצאליגע מדרשי ומאמרי חז"ל וועלכע דערציילן אונז פון די גרויסע צרות וואס כלל ישראל האט דאן מיטגעמאכט. מיר פארמאגן אויף זיי ליידער א גאנצע 'קינות לתשעה באב'. אבער ווי מיר זעהן קלאר, סיי פון די פסוקים אין איכה, סיי פון די מדרשים און סיי פונעם סדר הקינות, איז דער ציל לגמרי נישט צוליב 'למען תספר'. עס קומט אונז לערנען דברי תוכחה, לעורר את לב ישראל אז אידן זאלן זיך משים על הלב וואס אלץ עס קען ח"ו פאסירן אויב זיי זענען פונה לבבם מאם ה'.

ירמיהו הנביא האט אפגעקלאגט א גאנצן קינות נאר צוליב דעם ווייל ער איז געווען דער נביא ה' צו ברענגען פאר אידן די גרויסע עונשים וואס עס וועט קומען אויב ח"ו אידן וועלן נישט תשובה טוהן. ער האט דאס צוגעזען מיט די אייגענע אויגן. עס ברענט א פייער, דער חרון אף איז גרויס, אט טא וועט מקויים די גרויסע עונשים, און דא קומען נביאי השקר אזוי קאלט בלוטיג פארדרייען די אידן א קאפ. דעריבער, ווען די עונשים זענען ליידער אנגעקומען, די אלע צרות וואס די תורה האט פארגעשריבן אין די תוכחה זענען ליידער מקויים געווארן, האט ער דאס נישט איבערגעטראגן און זיך געזעצט באוויינען דעם מצב. ער האט נישט באוויינט די צרות סתם אזוי, ער האט באוויינט דעם מצב אז די אידן האבן נישט צוגעהערט דעם דבר ה' און דעריבער זענען מקויים געווארן די פסוקי התוכחה און ס'איז געקומען דער חורבן. און ווי מיר ענדיגן אין איכה: "השיבנו ה' אליך ונשובה חדש ימינו כקדם" אז אידן זאלן לערנען דערפון א תוכחה מ'זאל וויסן אז מ'דארף תשובה טוהן, אזוי ארום וועלן מיר זוכה צום חדש ימינו כקדם. (אייגנטליך, זאגט דאך דאס דער חוות דעת, ווי אויבן געברענגט).

דאס זעלביגע איז מיט די אגדות פון חורבן בית שני בכלל און בפרט מיט חיובים והלכות וואס חכמז"ל האבן אונז אראפגעשטעלט אין די טעג וויאזוי צו מקונן זיין אויפן חורבן. עס האט א ציל און א צוועק אז דער מענטש זאל קענען לערנען און שפירן אויף זיין אייגן בלוט און פלייש דעם "כל דור שלא נבנה בימיו". עס קומט מעורר זיין דעם לב האדם ער זאל וויסן דעם "אין ישראל נגאלין אלא בזכות התשובה". וויאזוי ערוועקט מען דאס אין מענטש'נס הארץ? מ'דערציילט אים אביסל פון די שווערע עונשים וואס זענען פאראיבער, און בשעת מעשה הייסט מען אים אביסל אומבאקוועם מאכן דעם גוף און זיך אביסל אנידער זעצן אויף דער ערד און איבערגיין די פאסירונגען, אזוי ארום וועט זיך דער מענטש כאפן אז ער איז אין א טיפן פעקל און מ'ערווארט פון אים עפעס.

דאס זעלביגע ווען מ'געפון מיר אין די קינות ווי מיר באוויינען דעם גזירת שפיר"א ושאר קהילות אשכנז (קרייץ-צוגלער). אז מ'קוקט איבער די פיוטים וועט מען זען אז דאס האט מען צוגעשטעלט בכדי מעורר צו זיין דעם מענטש ער זאל א טראכט טאן וואו ער האלט אויף דער וועלט, און פארלאזן א תשובה טרער. מ'בעט מיר זיך צום באשעפער שישקיף וירא בעניינו, ער זאל שוין מאכן אן עק צו די אלע צרות. מ'דערציילט נישט דארט סתם די צרות און געגאנגען ווייטער. ס'איז א קינה אויפן מצב געבינדן מיט א תפילה.

ביי ת"ח ות"ט געפונען מיר זעלביגע. דער מגן אברהם ברענגט אז ס'דא וואס פאסטן ביום כ' סיון. וואס עפעס פאסטן? דערצייל די צרות און שוין. אלס'ן ציל פון 'זכור תזכור' איז דאך דאס פונקט גענוג, נישט אזוי? נאר וואס דען נישט דאס איז דער ציל, דער ציל איז גאנץ פשוט: לעורר את הלב. מיטן מעלה זיין די זכרון קדושים שנהרגו ונשרפו, איבערהויפט ווען ביי די גזירות זענען געהארגעט געווארן אזויפיל גדולים וקדושי עליון, ווי הקדוש רבי מרדכי מנעמרוב והקדוש המקובל רבי שמשון מאסטרפולא הי"ד, קומט די העלאה מעורר צו זיין דעם אם בארזים נפלו אבער סתם דערציילן די צרות מעשיות, אדער סתם מאכן אן אנדענק לזכר הקדושים, דאס האבן די גדולי ישראל אפי' בימי ת"ח ות"ט אויך נישט געשפירט פאר וויכטיג. וואס יא? א יום תענית וקינה לעורר הלבבות, א שטייגער ווי די ימי בין המצרים.

סתם אן אנדענק לזכר ולהנציח הקדושים איז א נאציאנאלער באגריף וועלכער האט נישט קיין שייכות צו אידן. דאס איז פונקט ווי דער נאציאנאלער אנדענק וואס יעדעס פאלק מאכט לזכר צו די סאלדאטן וועלכע זענען געפאלן אין א מלחמה מיטן שונא. טוט אזא אנדענק עפעס פארבינדן דעם עבר מיטן הוה ועתיד? צילט דאס צו עפעס?

אצינד קומען מיר צו צו אונזער שמועס פון די צווייטע וועלט מלחמה. עס איז נישט קיין סוד פאר קיינעם אז באלד נאך די קריג זענען געווען גדולי ישראל וועלכע האבן פערפאסט קינה וסליחות איבער דעם חורבן אייראפא. ס'דא א קינה פון הגה"צ ר' מיכאל בער זצ"ל, פון באבעווער רב זצ"ל, פון נייטרער רב זצ"ל און נאך פיל צענדליגע רבנים. געווען אנדערע וואס האבן געהאלטן אז דאס אריינצולייגן אין קינות דארף מען זיין א ראשון, מיר קענען דאס נישט מתקן זיין. אזוי צי אזוי, איז אבער איינמאל זיכער אז דאס איז נישט געצילט סתם צו דערציילן די גרויסע צרות על לא דבר. דאס דארף דינען אלץ א לימוד פאר צוקונפטיגן דור. פונקטליך וואס דער לימוד דארף זיין, דאס געווענד זיך שוין אינעם קרייז ווי מ'שטייט איין. דער סאטמאר רב האט געהאלטן אז דער לימוד דארף זיין דער הריני מתיר את בשרכם, אז אידן דארפן וויסן אז די קריג איז געווען אן עונש מחמת פריקת עול הגלות. א צווייטער האט געהאלטן אז דאס דארף דינען לקח פאר אידן צו וויסן אז על אף מיר לעבן אין א פרייער אפענע ציוויליזירטע וועלט, עם כל זה דארף מען וויסן אז עס קען ארויס געקומען דאס ארגסטע וואס נאר פארהאן און טאקע פון די גרעסטע ציוויליזירטסטע פאלק, אזוי ווי עס איז געווען אין דייטשלאנד פאר די קריג. אבער סתם דערציילן, דאס קייען און מנציח זיין, טראגט אזא פנים ווי דער ציוניסטישער יום הזכרון להנצחת הקדושים.

איך וועל מסיים זיין מיט א ווארט פון הרב שך זצ"ל. אלס סאטמארע חסידים האט איר דאך שוין מסתמא געהערט דעם ברייט באקאנטן הספד פון הרב שך אויפן רבי'ן זצוק"ל, ריכטיג? איינע פון די זאכן וואס ער ברענגט ארויס אויפן רבי'ן איז, אז דער רבי איז געווען דער גרויסער גדול און געהאט דעם ריכטיגן הבנה אינעם הבדלה בין ישראל לעמים. בתוך הדברים, ווי ער לאזט ער זיך אריין אין שמועס איבער דעם גרויסן חורבן אייראפא און וויאזוי דייטשלאנד האט אויסגעקוט פאר די קריג, זאגט ער דארט נאך גאר א שטארק ווארט פון מרן בעל בית הלוי מבריסק זצוק"ל אויפן פסוק "ואבדיל אתכם מן העמים להיות לי לעם". וואס עפעס זאגט דער פסוק בלשון עתיד 'ואבדיל' איך 'וועל' אייך מבדיל זיין, 'הבדלתי' איך האב אייך מבדיל געווען. נאר דער בוכ"ע זאגט צו אידן, איר זענט אין פאקט מובדל מן העמים און אויב וועט אפי' פרובירן אראפצונעמען די מחיצות הבדלה זאג איך אייך צו אז 'ואבדיל' איך וועל אייך פריש מבדיל זיין, עס וועט אייך גארנישט העלפן דער ואבדיל איז אן הבטחה אז אזוי וועט דאס זיין, עס וועט נישט העלפן גארנישט דאס צו פארשטערן.

און דאס האט מען געזען ביי די צווייטע וועלט קריג. די דייטשע אידן ביי וועלכע די צוויליזאציע איז געווען דאס מערסטע וואס נאר שייך; די פארשאלטענע השכלה, וועלכע איז געווען מקורה אין דייטשלאנד, האט געוואלט אראפנעמען די מחיצות בין ישראל לעמים, און לויטן מצב האט אויסגעקוקט ווי דער לאזונג פון 'הוי יהודי בבתיך וגוי בצאתיך' איז פולקאם מקויים געווארן; אידן זענען ליידער געווען בהתבוללת מיט די דייטשן; אידן זענען געווען אין דייטשלאנד פאר די קריג די גרעסטע און בעסטע דאקטוירים; אידן זענען געווען די גרעסטע אדוואקאטן; אידן האבן שטודירט אינאיינעם מיט די דייטשן; עס הא אויסגעקוקט ממש ווי געוואונטשן, און וואס האט זיך אויסגעלאזט דערפון? אז טאקע נישט קיין אנדערער ווי דער ציוויליזירטער דייטש, פארוועמען דער איד האט אזוי געוואלט געפעלן, האט זיך דערקייקלט צו א מצב פון א אדם בצורת חי'. האט דאס עפעס געהאלפן דאס פריינדשאפט? ניין! א משומד אפי' ביז עשרה דורות ארויף האבן די דייטשן דן געווען למיתה, פארוואס? ווייל ס'דא אן הבטחה פון 'ואבדיל'. (הרב שך שרייט דארט איבער דעם 'ואבדיל' אפשר צען מאל. ואבדיל... ואבדיל אתכם... ואבדיל אתכם...).

יא, מיר לעבן טאקע אין א פרייע אמעריקע, אבער די קריג דארף אונז אויך קומען לערנען אז מיר טארן נישט פארגעסן וואו מ'האלט מיר אויף דער וועלט. מיר זענען מובדל פונעם גוי און מיר טארן זיך נישט מתבולל זיין, פארבלענדעט און פארשיכורט ווערן פון די גרויסע פרייהייט וואס מיר געניסן פונעם גרויסן פעטער שמואל...

יאנאש, גיב נאר אזא טיילענאל, ווייל די פינגער טוהן מיר שוין וויי. שכוח...