אז מ'שיקט נישט ארויס, כאפט מען אריין...
פארעפענטליכט: דאנערשטאג ינואר 20, 2011 8:20 pm
בעזרת השי"ת
אזוי ווי איך האב נישט געשריבן אלע מכות, און איך וויל אויף פסח האבן אפגעשריבן דעם סיפור יציאת מצרים האב איך ענדערש אפגעשריבן מכת דבר, האפענטליך וועט זיין מכת שחין און ברד מארגן אי"ה, יעדן שבת ביי קידוש זאגט מען זכר ליציאת מצרים, און יעדן טאג איז דא א חיוב צו דערמאנען יציאת מצרים, איז עס אלעמאל מענינא דיומא צו דערציילן די קינדער.
מחר יעשה ה' הדבר הזה
דער ערוב האט זיך נארוואס געענדיגט, קוים מיט געציילטע שעות צוריק האבן די חיות ענדליך פארלאזט די גרעניצן פון מצרים, פרעה זיצט ביי זיך אין פאלאץ ארומגענומען מיט זיינע שרים און חרטומים איבערצושמועסן דעם מצב אין לאנד, די וואך ארום דעם פאלאץ איז צוריק פארשטערקערט געווארן, פון אלע זייטן זענען געשטעלט געווארן סאלדאטן מיט אויסגעשטרעקטע שווערדן, קיינער זאל זיך נישט איינרעדן אז דער קעניג איז עפעס שוואכער געווארן, פרעה האט געוואלט ווייזן ער איז נאך אין פולן קאנטראל פון לאנד, די לייבן און אנדערע חיות וואס פלעגן שטיין ביים הויפט אריינגאנג שטייען שוין ווידער און ווארפן אן א פחד אויף יעדן וואס טראכט נאר פון זיך אריינכאפן אין פאלאץ.
אבער איינער האט נישט קיין פחד, איינער האט נישט קיין פינטל שרעק פון די אלע זאכן, משה רבינו האט באקומען א באפעל פון אויבערשטן צו גיין צו פרעה, און קיין שום סאלדאטן אדער חיות וועלן אים נישט אפהאלטן פון מקיים זיין דעם רצון ה', די סאלדאטן זענען ווי געלעמט געווארן, די חיות זענען געווארן אונטערטעניג, און משה רבינו האט אריינשפאצירט אין פאלאץ פון קעניג גלייך ביזן קעניגליכן זאל ווי פרעה איז געזעצן מיט זיינע שרים.
ווי נאר פרעה האט דערזעהן משה איז אים שלעכט געווארן, "ס'איז נישט קיין גוטער סימן'' האט ער געטראכט צו זיך, ''ער מיינט אוודאי אז איך וועל איינהאלטן מיין צוזאג און ארויסלאזן די עבריים, ער קען פארגעסן דערפון! נאכדעם וואס ער האט מיר געמאכט אזא איבערקערעניש דא מיט די אלע ווילדע חיות קען איך זיך נישט ערלויבן ארויסצולאזן די עבריים, וויפיל מצריים זענען נעבעך געבליבן אן קיין קינדער, און ס'וועט זיי זייער גוט צוניץ קומען אפאר עברישע קנעכט וואס זאלן זיי העלפן פאשען די שאף און אקערן די פעלדער.''
משה רבינו האט אים נישט געלאזט צו לאנג טראכטן, ער האט זיך באלד גענומען אים ווארענען מיט א שטרענגן קול:
''אויפן באפעל פונעם גרויסען באשעפער, דער גאט פון די עבריים, שיק ארויס מיין פאלק צו דינען דעם באשעפער! אויב דו ווילסט נישט, אויב דו וועסט זיי ווייטער האלטן דא, וועט קומען א שרעקליכע מכה אין לאנד מצרים!
דו ווילסט נישט נאכגעבן מיין פארלאנג מיר זאלן שחט'ן קרבנות פארן אויבערשטן, יעצט וועט קומען דער אויבערשטער און מאכן א שחיטה דא! אלע פערדן, קעמלען, אייזלען, שאף און רינדער וועלן אויסשטארבן אין איין מינוט!'' (אבותינו בשם תוסה"ש)
''דער הערליכער קעניגליכער קארעטע שטייט דאך דא אינדרויסן געשפאנט צו פיר ווייסע קעניגליכע פערד, דו האסט אזא געשמאק צו פארן אויף זיי, וויסן זאלסטו אז זייער סוף איז נאנט, די קומענדיגע מכה איז געצילט ספעציעל אויף די בהמות און חיות, די פערד גייען שטארבן!''
פרעה טראכט צו זיך, "צוויי זאכן דארף בן עמרם פארשטיין, איינס, אויב קומט א מגיפה, קומט עס געווענטליך ווייל די לופט ווערט פארפעסטעט, וועלן פונקט אזוי שטארבן די עברישע בהמות, צווייטנס, אויב ער קומט מיר יעצט ווארענען אויף די מכה, מן הסתם האט ער שוין באמערקט אז די לופט איז פארפעסטעט, ער ווייסט אז די בהמות גייען באלד אויסשטארבן, וויל ער נעמען די קרעדיט פאר זיך.''
משה רבינו לאזט אים ווידער נישט טראכטן:
''זאלסט וויסן פרעה, פון די אידישע שאף וועט קיין איינציג שעפעלע נישט שטארבן! דער רבש"ע וועט פונקטליך אפטיילן צווישן די עברישע און מצרישע בהמות, און נאך אן אינטערעסאנטע זאך וועסטו זעהן וואס דורכדעם וועסטו וויסן אז דער אויבערשטער איז טאקע דער וואס שיקט די מכה, דער מגיפה וועט זיך אנהייבן הערשט מארגן! (רשב"ם)
נאך א זאך זאלסטו וויסן, נאר די בהמות פון פעלד וועלן אויסשטארבן, יעצט האסטו א טאג צייט, אדער טו תשובה, (מלבי"ם) לאז ארויס די עברים פון מצרים וועט די מכה נישט אנקומען, אויב אבער דו ווילסט נישט, ס'איז דיר געשמאקער צו ליידן פון די מכות, נעם כאטש אריין די בהמות אין שטאל אזוי וועלן זיי בלייבן לעבן.'' (אוה"ח)
אזוי ווי משה האט געענדיגט ווארענען פרעה האט ער פארלאזט דעם פאלאץ.
צווישן די מיניסטארן איז געווארן א גרויסער חילוקי דעות, יעדער האט געהאט אן אנדערע מיינונג וואס דער קומענדיגער שריט זאל זיין, בלעם האט געשריגן: "מיר טארן זיך נישט לאזן טערארעזירן פון די עבריים! מיר האבן שוין איבערגעלעבט פיר מכות ביז איצט, און דאנק טלה לעבן מיר נאך! יעצט קומט ער ווארענען א מכה אויף אונזערע בהמות, דאס וועלן מיר זיכער איבערלעבן, ס'נישטא וואס זיך צו דערשרעקן, די עבריים דארפן דא בלייבן!''
ס'זענען אבער אויך געווען מער פראקטישע מיניסטארן, זיי האבן שוין אזויפיל געוואוסט פון די מכות ביז יעצט אז ווען דער אויבערשטער שטראפט זיי מיט א מכה איז עס נישט קיין פשוטע זאך, ביזדערווייל זענען נאך ביי יעדע מכה געווען טויזענטער הרוגים, ביים סוף פון יעדע מכה זענען אין אלע זייטן געווען טויטע מצריים, (מדרש הגדול – משנת רבי אליעזר) אפילו ביי דם זענען מצריים געשטארבן פון טרונקען די געזאלצענע בלוט, אויך די צפרדעים האבן גע'הרג'עט מענטשן, די לייז האבן אזוי געשטאכן אז הונדערטער מצריים האבן נישט געקענט איבערטראגן די יסורים און זיי זענען אומגעקומען, ביי ערוב איז דאך אפגערעדט, אזויפיל מצריים זענען פארציקט געווארן, ממילא איז זיכער אז אויך די קומענדיגע מכה וועט נישט זיין קיין פשוטע.
''מ'מוז עפעס זעהן צו טון! מ'קען נישט לאזן פירן אונזערע בהמות ווי שפעלעך צו די שחיטה...'' האבן זיי געשריגן.
אינמיטן זאל האט זיך אויפגעשטעלט און אלעמען שטיל געמאכט דער חשובער הויפט מכשף יאמברוס:
"מיינע חשובע הערן, קלוגע געלערענטע מיניסטארן, חרטומים, שרים, כישוף מאכער, און אלע הויכגעשעצטע מצריים, אין שפיץ פון אונזער געטשעקעדיגן קעניג פרעה.
ס'פאסט נישט פאר אזעלכע חכמים ווי מיר זענען צו ווערן פארלוירן פון אזא פשוטע ווארענונג, מיר מצריים זענען גאר קלוג! און ס'איז זיכער אז מיר קענען אויפקומען מיט א געלונגענעם פלאן זיך ארויסצודרייען פון די מכה''
''מכשף יאמברוס'' האט אן אמוגעדולדיגער צווישן די פארזאמעלטע געשריגן, ''מיר האבן שוין געזעהן ביז יעצט וואו אונזער חכמה פירט אונז, דער גאט פון די עבריים איז גאר גרויס און שטארק, איך גלויב נישט אז איינער קען זיך אן עצה גיבן און זיך ארויסדרייען פון די אלע שטראפן וואס ער שיקט אויף אונז.''
''דו פשוטער נאר! זאלסט זיך אפילו נישט עפענען די מויל ווען אזא קלוגער און עלטערע מכשף ווי מיר רעדט! איך, דער גרויסער מכשף יאמברוס האב אלעמאל קלוגע עצות, אויב ביזטו נישט גענוג ערפארן צו באגרייפן מיינע ווערטער קענסטו פארלאזן דעם זאל!
יעצט מיינע חשובע הערן, הערט אויס מיין פלאן, בן עמרם האט קלאר געזאגט אז פון די בהמות פון די עבריים וועט גארנישט אומקומען, אלע וועלן בלייבן לעבן, מיר וועלן זיי אויסשפילן! ווי וועלן צווינגען די עבריים אפצוקויפן אונזערע בהמות פאר א פאר טאג, אזוי אז ווען דער מכה פון דבר וועט אנקומען וועלן אונזערע בהמות זיין אין עברישע הענט, דערנאך, אזוי ווי די מכה וועט זיך ענדיגן וועלן מיר גלייך עס צוריק קויפן, אזוי וועלן מיר בלייבן מיט אלע אונזערע בהמות... (אוה"ח)
נו, וואס זאגט איר צו דעם פלאן? איז נאך דא אזא חכם ווי מיר יאמברוס דער גרויסער?"
דער זאל איז געווארן צוטיילט אויף דריי פארטייען, איין חלק האבן גע'טענה'ט אז בלעם איז גערעכט, מ'דארף זיך נישט צוטון מאכן, די בעסטע איז אז מ'מאכט זיך גארנישט וואוסענדיג, אנדערע האבן געהאלטן זייער פשוט, אויב ס'איז דא אן עצה אריינצונעמען די בהמות אין שטאל, צו וואס לוינט זיך דער גאנצער איבערקערעניש, א היבשער חלק האט זיך צוגעכאפט צום ''יאמברוס פארקויף פלאן''.
טישלעך זענען אוועקגעשטעלט געווארן אין אלע געגנטער, טויזענטער מצריים זענען געקומען צו לויפן און זיך צוגעשטעלט צום פאלטשן פארקויף פון די בהמות פאר די עבריים.
וימת כל מקנה מצרים
אויפן הויפט שטראז וואס ציעט זיך צווישן צוען און תחפנחייס איז יעצט גאר פארנומען, אזוי ווי יעדן אינדערפרי אין די ''יאגעדיגע שטונדען'' זענען אלע ליניעס אריין אין צוען פול, פילע וועגענער גרעסערע אין קלענערע זענען איינגעשפאנט צו געזונטע שטארקע פערד, די וועגענער דינען אלס די בעסטע טראנפארטאציע מיטל פאר די טויזנטער וואס קומען אריין קיין צוען יעדן אינדערפרי.
די רייכערע מצריים פאסט נישט צו פארן מיט די מאסן וועגענער, פארן זיי מיט שיינע אייזלען פון אלע גרויסקייטן און קאלירן, אויך שלעפן זיך פילע קעמלען אנגעלאדענט מיט זעק סחורה צו טראנפערירן פון איין פלאץ צום אנדערן, אין די זייטן פונעם שיינעם וועג קען מען זעהן ריזיגע תבואה פעלדער, אין אלע זייטן שטייען מצריים מיט אקסן איינגעשפאנט צו די ארבעט און אקערן אויף די פעלדער.
אלעס גייט אן ארגינאל ווי יעדער אנדערער טאג, דא דארט קען מען זעהן ווי א קעמל שטייט אין די זייט צו עסן שטרוי, אן אייזל וואס איז געווארן צו פארשוויצט קיהלט זיך אפ אביסל, א פערד און וואגן שטעלט זיך אפ ארויפצונעמען נאך מענטשן, דער שטראז איז פול מיט לעבן פונקט ווי אלעמאל.
אבער פלוצלונג האט זיך געהערט גאר א שטארקער קלאפ, נישט איין קלאפ, נאר צענדליגער און הונדערטער קלעפ, אין איין סעקונדע האט זיך אלעס געגעבן א שטעל אפ! אלע בהמות זענען טויט! האלטענדיג אינמיטן גאלאפירן האט דער פלוצלונגדיגער טויט געמאכט שרעקליכע חרבנות, די וועגענער האבן זיך איבערגעדרייט און מענטשן זענען געפלויגן אין אלע זייטן, קעמלען מיט אלע זייערע פעקלעך זענען געפאלן און צוקוועטשט מענטשן, מענטשן זענען מיטגעפאלן מיט די אייזלען ווען דער טויט האט זיי באטראפן, די פארוואונדעטע האבן געמאכט יאמערליכע קולות, און די טויטע זענען געלעגן שטיל צווישן די טויטע בהמות...
אויף אלע וועגן זענען געשטארבן טויזענטער מצריים וואס האבן געהאלטן אינמיטן רייטן, פויערן וואס האבן געהאלטן אינמיטן אקערן, פאסטוכער וואס האבן געהאלטן אינמיטן פאשען, אלע זענען זיי מיטגעשטארבן מיט אלע בהמות וואס זענען אזוי פלוצלונג אויסגעשטארבן אין מצרים. (משנת רבי אליעזר פי"ט)
די אלע בהמות זענען טאקע אויסגעשטארבן אין איין איינציגע סעקונדע, אבער אין די קומענדיג זיבן טאג זענען ווייטער געשטארבן יעדע בהמה וואס מ'האט ארויסגעלאזט, אדער ס'האט זיך ארויסגע'גנב'עט פון שטוב. (ש"ך?)
ווען די זיבן טאג האבן זיך געענדיגט האט פרעה געשיקט זיינע באדינער אים ברענגען א פונקטליכע באריכט אפצושאצן דעם שאדן וואס דער מכה האט אנגעמאכט, פרעה האט געהאלטן אז קיין גרויסער שאדן האט נישט פאסירט, אין ערגסטן פאל זענען געשטארבן אפאר בהמות, נו, וועט מען קויפן פרישע.
די באדינער זענען אבער צוריקגעקומען מיט גאר אן אנדערן בילד.
"אדוני המלך, דער מצב איז גאר ביטער, די מכה האט די מעגליכקייט אינגאנצן אונטערצוברענגען דעם עקענאמשין מצב אין לאנד, ס'איז כמעט נישטא צו טרעפן א וועגן וויאזוי צו פארן מאכן געשעפטן פון איין פלאץ צום צווייטן, אפילו ווען איינער וויל שוין יא קויפן סחורה איז נישטא קיין קעמלען עס צו שלעפן, אויך איז נישטא צו באקומען קיין וואל צו מאכן קליידער, און פארשטייט זיך אז פרישע מילך איז ממש א יקר המציאות...
פרעה האט זיך נישט געקענט איינהאלטן, אפילו ער האט זיך פארגעשטעלט די תשובה האט ער דאך געפרעגט די קשיא.
"און וואס טוט זיך מיט די עברישע בהמות? ביי זיי האט אויך עפעס פאסירט?"
"אדוני המלך, ס'איז ממש שווער צו גלייבן, אבער דאך איז עס א פאקט, ביי מיין שכן איז דא א ציג וואס האט ממש גע'גוסס'ט פאר די מכה האט זיך אנגעהויבן, ס'האט ממש אויסגעקוקט ווי ביז אפאר מינוט איז עס נישט צווישן די לעבעדיג, אבער וואונדער איבער וואונדער, ס'האט איבערגעלעבט די גאנצע וואך! לויט אונזערע באריכטן איז קיין איין עברישע בהמה נישט אומגעקומען די גאנצע וואך! אפילו די וואס זענען געווען קראנק און שוואך.
אזוי שטארק האט דער גאט פון די עבריים געמאכט, אז אפילו א בהמה וואס אן עברי האט נאר געהאט א שטיקל שותפות, אדער אפילו א בהמה וואס א מצרי האט געהאט גע'גנב'עט פון אן עברי איז געבליבן לעבן, אזוי אז ס'האט זיך קלאר ארויסגעשטעלט וועלכע ס'זענען די עברישע בהמות.''
''און וואס איז געווארן מיטן פלאן פון מכשף יאמברוס? האבן זיינע בהמות איבערגעלעבט?"
"אדוני המלך, ס'טוט אונז וויי צו מעלדן אז דער שפיל איז נישט געלונגען! אלע בהמות וואס זענען פארקויפט געווארן פאר די עבריים מיטן פלאן גלייך צוריקצוקויפן זענען אויך אומגעקומען, ס'קוקט אויס אז דער עברישער גאט איז גאר גרויס, ער ווייסט אלעס פונקטליך, און ער האט פונקטליך געוואוסט ווער ס'האט באמת פארקויפט, און ווער ס'האט נאר געוואלט מאכן דעם שפיל.''
''אבער דאך האף איך אז די עבריים האבן כאטש געהאט עפעס שאדן, זענען נישט געפאלן קיין מצרישע בהמות אין עברישע פלעצער? האבן זיי כאטש געמאכט גריבער אין די גאסן, אדער לעכער אין די ווענט ביים אראפפאלן אזוי ווי דא אין צוען?"
"אדוני המלך, ס'איז ממש נישט צום גלייבן, אבער כדי אונז צו איבערצייגן אז די מגיפה איז טאקע א שטארף פונעם עברישן גאט נאר אויף אונז מצריים, האט במשך די גאנצע וואך נישט פאסירט קיין שום שאדן צו קיין שום אידישע זאך, א גלעזל האט זיך נישט צובראכן! א שטיינדל אדער א ציגל איז נישט בטעות אראפגעפאלן פון קיין שום הויז! קיינער האט נישט געהאט קיין שום געלט שאדן די גאנצע וואך, אויך האט קיינער נישט געהאט קיין דאגות, אדער געליטן פון הונגער, און אזוי יעדע זאך וואס מ'קען נאר טראכטן אז ס'האט עפעס א שייכות אדער א דמיון פון טויט איז נישט פארגעקומען די גאנצע וואך ביי די עברים.'' (משנת רבי אליעזר)
"איך וועל אייך עפעס זאגן.'' האט פרעה זיך געשטארקט, ''די מגיפה האט זיך דאך שוין געענדיגט, פארוואס זאל איך יעצט ארויסשיקן די עבריים? וואס וועל איך פארדינען דערפון, די טויטע בהמות וועלן דאך שוין נישט צוריק לעבעדיג ווערן, דא זאלן זיי בלייבן! איך לאז זיי נישט ארויס!''
סיכום מכת דבר
זמן: ר"ח כסלו
התראה: כן
איפה: בארמון המלך
נעשה על ידי: הקב"ה
מידה כנגד מידה: שלחו ישראל לרעות צאנם כדי שלא יהיו בבתיהם ולא יפרו וירבו, (שמו"ר יא ד)
אמר הקב"ה, יבא דבר שממית ויפרע ממצרים שבקשו לאבד אומה המוסרת עצמה למיתה על יחוד שמי, מדרש ילמדנו.
לקחו בני ישראל לחרוש במקום שוורים, מתו השוורים, תנחומא
בני ישראל לא הי' להם זמן לטפל בצאנם מחמת מלאכתם למצריים, לכן מת כעת מקנה מצרים. תנחומא
היו רגילים לגנוב מקנה ישראל, זבח פסח
גזלו מקנה ישראל. ילקוט שמעוני
המכה בא להודיע:הקב"ה שולט על בעלי החיים וקובע מי בחיים ומי לא, ספורנו
אזוי ווי איך האב נישט געשריבן אלע מכות, און איך וויל אויף פסח האבן אפגעשריבן דעם סיפור יציאת מצרים האב איך ענדערש אפגעשריבן מכת דבר, האפענטליך וועט זיין מכת שחין און ברד מארגן אי"ה, יעדן שבת ביי קידוש זאגט מען זכר ליציאת מצרים, און יעדן טאג איז דא א חיוב צו דערמאנען יציאת מצרים, איז עס אלעמאל מענינא דיומא צו דערציילן די קינדער.
מחר יעשה ה' הדבר הזה
דער ערוב האט זיך נארוואס געענדיגט, קוים מיט געציילטע שעות צוריק האבן די חיות ענדליך פארלאזט די גרעניצן פון מצרים, פרעה זיצט ביי זיך אין פאלאץ ארומגענומען מיט זיינע שרים און חרטומים איבערצושמועסן דעם מצב אין לאנד, די וואך ארום דעם פאלאץ איז צוריק פארשטערקערט געווארן, פון אלע זייטן זענען געשטעלט געווארן סאלדאטן מיט אויסגעשטרעקטע שווערדן, קיינער זאל זיך נישט איינרעדן אז דער קעניג איז עפעס שוואכער געווארן, פרעה האט געוואלט ווייזן ער איז נאך אין פולן קאנטראל פון לאנד, די לייבן און אנדערע חיות וואס פלעגן שטיין ביים הויפט אריינגאנג שטייען שוין ווידער און ווארפן אן א פחד אויף יעדן וואס טראכט נאר פון זיך אריינכאפן אין פאלאץ.
אבער איינער האט נישט קיין פחד, איינער האט נישט קיין פינטל שרעק פון די אלע זאכן, משה רבינו האט באקומען א באפעל פון אויבערשטן צו גיין צו פרעה, און קיין שום סאלדאטן אדער חיות וועלן אים נישט אפהאלטן פון מקיים זיין דעם רצון ה', די סאלדאטן זענען ווי געלעמט געווארן, די חיות זענען געווארן אונטערטעניג, און משה רבינו האט אריינשפאצירט אין פאלאץ פון קעניג גלייך ביזן קעניגליכן זאל ווי פרעה איז געזעצן מיט זיינע שרים.
ווי נאר פרעה האט דערזעהן משה איז אים שלעכט געווארן, "ס'איז נישט קיין גוטער סימן'' האט ער געטראכט צו זיך, ''ער מיינט אוודאי אז איך וועל איינהאלטן מיין צוזאג און ארויסלאזן די עבריים, ער קען פארגעסן דערפון! נאכדעם וואס ער האט מיר געמאכט אזא איבערקערעניש דא מיט די אלע ווילדע חיות קען איך זיך נישט ערלויבן ארויסצולאזן די עבריים, וויפיל מצריים זענען נעבעך געבליבן אן קיין קינדער, און ס'וועט זיי זייער גוט צוניץ קומען אפאר עברישע קנעכט וואס זאלן זיי העלפן פאשען די שאף און אקערן די פעלדער.''
משה רבינו האט אים נישט געלאזט צו לאנג טראכטן, ער האט זיך באלד גענומען אים ווארענען מיט א שטרענגן קול:
''אויפן באפעל פונעם גרויסען באשעפער, דער גאט פון די עבריים, שיק ארויס מיין פאלק צו דינען דעם באשעפער! אויב דו ווילסט נישט, אויב דו וועסט זיי ווייטער האלטן דא, וועט קומען א שרעקליכע מכה אין לאנד מצרים!
דו ווילסט נישט נאכגעבן מיין פארלאנג מיר זאלן שחט'ן קרבנות פארן אויבערשטן, יעצט וועט קומען דער אויבערשטער און מאכן א שחיטה דא! אלע פערדן, קעמלען, אייזלען, שאף און רינדער וועלן אויסשטארבן אין איין מינוט!'' (אבותינו בשם תוסה"ש)
''דער הערליכער קעניגליכער קארעטע שטייט דאך דא אינדרויסן געשפאנט צו פיר ווייסע קעניגליכע פערד, דו האסט אזא געשמאק צו פארן אויף זיי, וויסן זאלסטו אז זייער סוף איז נאנט, די קומענדיגע מכה איז געצילט ספעציעל אויף די בהמות און חיות, די פערד גייען שטארבן!''
פרעה טראכט צו זיך, "צוויי זאכן דארף בן עמרם פארשטיין, איינס, אויב קומט א מגיפה, קומט עס געווענטליך ווייל די לופט ווערט פארפעסטעט, וועלן פונקט אזוי שטארבן די עברישע בהמות, צווייטנס, אויב ער קומט מיר יעצט ווארענען אויף די מכה, מן הסתם האט ער שוין באמערקט אז די לופט איז פארפעסטעט, ער ווייסט אז די בהמות גייען באלד אויסשטארבן, וויל ער נעמען די קרעדיט פאר זיך.''
משה רבינו לאזט אים ווידער נישט טראכטן:
''זאלסט וויסן פרעה, פון די אידישע שאף וועט קיין איינציג שעפעלע נישט שטארבן! דער רבש"ע וועט פונקטליך אפטיילן צווישן די עברישע און מצרישע בהמות, און נאך אן אינטערעסאנטע זאך וועסטו זעהן וואס דורכדעם וועסטו וויסן אז דער אויבערשטער איז טאקע דער וואס שיקט די מכה, דער מגיפה וועט זיך אנהייבן הערשט מארגן! (רשב"ם)
נאך א זאך זאלסטו וויסן, נאר די בהמות פון פעלד וועלן אויסשטארבן, יעצט האסטו א טאג צייט, אדער טו תשובה, (מלבי"ם) לאז ארויס די עברים פון מצרים וועט די מכה נישט אנקומען, אויב אבער דו ווילסט נישט, ס'איז דיר געשמאקער צו ליידן פון די מכות, נעם כאטש אריין די בהמות אין שטאל אזוי וועלן זיי בלייבן לעבן.'' (אוה"ח)
אזוי ווי משה האט געענדיגט ווארענען פרעה האט ער פארלאזט דעם פאלאץ.
צווישן די מיניסטארן איז געווארן א גרויסער חילוקי דעות, יעדער האט געהאט אן אנדערע מיינונג וואס דער קומענדיגער שריט זאל זיין, בלעם האט געשריגן: "מיר טארן זיך נישט לאזן טערארעזירן פון די עבריים! מיר האבן שוין איבערגעלעבט פיר מכות ביז איצט, און דאנק טלה לעבן מיר נאך! יעצט קומט ער ווארענען א מכה אויף אונזערע בהמות, דאס וועלן מיר זיכער איבערלעבן, ס'נישטא וואס זיך צו דערשרעקן, די עבריים דארפן דא בלייבן!''
ס'זענען אבער אויך געווען מער פראקטישע מיניסטארן, זיי האבן שוין אזויפיל געוואוסט פון די מכות ביז יעצט אז ווען דער אויבערשטער שטראפט זיי מיט א מכה איז עס נישט קיין פשוטע זאך, ביזדערווייל זענען נאך ביי יעדע מכה געווען טויזענטער הרוגים, ביים סוף פון יעדע מכה זענען אין אלע זייטן געווען טויטע מצריים, (מדרש הגדול – משנת רבי אליעזר) אפילו ביי דם זענען מצריים געשטארבן פון טרונקען די געזאלצענע בלוט, אויך די צפרדעים האבן גע'הרג'עט מענטשן, די לייז האבן אזוי געשטאכן אז הונדערטער מצריים האבן נישט געקענט איבערטראגן די יסורים און זיי זענען אומגעקומען, ביי ערוב איז דאך אפגערעדט, אזויפיל מצריים זענען פארציקט געווארן, ממילא איז זיכער אז אויך די קומענדיגע מכה וועט נישט זיין קיין פשוטע.
''מ'מוז עפעס זעהן צו טון! מ'קען נישט לאזן פירן אונזערע בהמות ווי שפעלעך צו די שחיטה...'' האבן זיי געשריגן.
אינמיטן זאל האט זיך אויפגעשטעלט און אלעמען שטיל געמאכט דער חשובער הויפט מכשף יאמברוס:
"מיינע חשובע הערן, קלוגע געלערענטע מיניסטארן, חרטומים, שרים, כישוף מאכער, און אלע הויכגעשעצטע מצריים, אין שפיץ פון אונזער געטשעקעדיגן קעניג פרעה.
ס'פאסט נישט פאר אזעלכע חכמים ווי מיר זענען צו ווערן פארלוירן פון אזא פשוטע ווארענונג, מיר מצריים זענען גאר קלוג! און ס'איז זיכער אז מיר קענען אויפקומען מיט א געלונגענעם פלאן זיך ארויסצודרייען פון די מכה''
''מכשף יאמברוס'' האט אן אמוגעדולדיגער צווישן די פארזאמעלטע געשריגן, ''מיר האבן שוין געזעהן ביז יעצט וואו אונזער חכמה פירט אונז, דער גאט פון די עבריים איז גאר גרויס און שטארק, איך גלויב נישט אז איינער קען זיך אן עצה גיבן און זיך ארויסדרייען פון די אלע שטראפן וואס ער שיקט אויף אונז.''
''דו פשוטער נאר! זאלסט זיך אפילו נישט עפענען די מויל ווען אזא קלוגער און עלטערע מכשף ווי מיר רעדט! איך, דער גרויסער מכשף יאמברוס האב אלעמאל קלוגע עצות, אויב ביזטו נישט גענוג ערפארן צו באגרייפן מיינע ווערטער קענסטו פארלאזן דעם זאל!
יעצט מיינע חשובע הערן, הערט אויס מיין פלאן, בן עמרם האט קלאר געזאגט אז פון די בהמות פון די עבריים וועט גארנישט אומקומען, אלע וועלן בלייבן לעבן, מיר וועלן זיי אויסשפילן! ווי וועלן צווינגען די עבריים אפצוקויפן אונזערע בהמות פאר א פאר טאג, אזוי אז ווען דער מכה פון דבר וועט אנקומען וועלן אונזערע בהמות זיין אין עברישע הענט, דערנאך, אזוי ווי די מכה וועט זיך ענדיגן וועלן מיר גלייך עס צוריק קויפן, אזוי וועלן מיר בלייבן מיט אלע אונזערע בהמות... (אוה"ח)
נו, וואס זאגט איר צו דעם פלאן? איז נאך דא אזא חכם ווי מיר יאמברוס דער גרויסער?"
דער זאל איז געווארן צוטיילט אויף דריי פארטייען, איין חלק האבן גע'טענה'ט אז בלעם איז גערעכט, מ'דארף זיך נישט צוטון מאכן, די בעסטע איז אז מ'מאכט זיך גארנישט וואוסענדיג, אנדערע האבן געהאלטן זייער פשוט, אויב ס'איז דא אן עצה אריינצונעמען די בהמות אין שטאל, צו וואס לוינט זיך דער גאנצער איבערקערעניש, א היבשער חלק האט זיך צוגעכאפט צום ''יאמברוס פארקויף פלאן''.
טישלעך זענען אוועקגעשטעלט געווארן אין אלע געגנטער, טויזענטער מצריים זענען געקומען צו לויפן און זיך צוגעשטעלט צום פאלטשן פארקויף פון די בהמות פאר די עבריים.
וימת כל מקנה מצרים
אויפן הויפט שטראז וואס ציעט זיך צווישן צוען און תחפנחייס איז יעצט גאר פארנומען, אזוי ווי יעדן אינדערפרי אין די ''יאגעדיגע שטונדען'' זענען אלע ליניעס אריין אין צוען פול, פילע וועגענער גרעסערע אין קלענערע זענען איינגעשפאנט צו געזונטע שטארקע פערד, די וועגענער דינען אלס די בעסטע טראנפארטאציע מיטל פאר די טויזנטער וואס קומען אריין קיין צוען יעדן אינדערפרי.
די רייכערע מצריים פאסט נישט צו פארן מיט די מאסן וועגענער, פארן זיי מיט שיינע אייזלען פון אלע גרויסקייטן און קאלירן, אויך שלעפן זיך פילע קעמלען אנגעלאדענט מיט זעק סחורה צו טראנפערירן פון איין פלאץ צום אנדערן, אין די זייטן פונעם שיינעם וועג קען מען זעהן ריזיגע תבואה פעלדער, אין אלע זייטן שטייען מצריים מיט אקסן איינגעשפאנט צו די ארבעט און אקערן אויף די פעלדער.
אלעס גייט אן ארגינאל ווי יעדער אנדערער טאג, דא דארט קען מען זעהן ווי א קעמל שטייט אין די זייט צו עסן שטרוי, אן אייזל וואס איז געווארן צו פארשוויצט קיהלט זיך אפ אביסל, א פערד און וואגן שטעלט זיך אפ ארויפצונעמען נאך מענטשן, דער שטראז איז פול מיט לעבן פונקט ווי אלעמאל.
אבער פלוצלונג האט זיך געהערט גאר א שטארקער קלאפ, נישט איין קלאפ, נאר צענדליגער און הונדערטער קלעפ, אין איין סעקונדע האט זיך אלעס געגעבן א שטעל אפ! אלע בהמות זענען טויט! האלטענדיג אינמיטן גאלאפירן האט דער פלוצלונגדיגער טויט געמאכט שרעקליכע חרבנות, די וועגענער האבן זיך איבערגעדרייט און מענטשן זענען געפלויגן אין אלע זייטן, קעמלען מיט אלע זייערע פעקלעך זענען געפאלן און צוקוועטשט מענטשן, מענטשן זענען מיטגעפאלן מיט די אייזלען ווען דער טויט האט זיי באטראפן, די פארוואונדעטע האבן געמאכט יאמערליכע קולות, און די טויטע זענען געלעגן שטיל צווישן די טויטע בהמות...
אויף אלע וועגן זענען געשטארבן טויזענטער מצריים וואס האבן געהאלטן אינמיטן רייטן, פויערן וואס האבן געהאלטן אינמיטן אקערן, פאסטוכער וואס האבן געהאלטן אינמיטן פאשען, אלע זענען זיי מיטגעשטארבן מיט אלע בהמות וואס זענען אזוי פלוצלונג אויסגעשטארבן אין מצרים. (משנת רבי אליעזר פי"ט)
די אלע בהמות זענען טאקע אויסגעשטארבן אין איין איינציגע סעקונדע, אבער אין די קומענדיג זיבן טאג זענען ווייטער געשטארבן יעדע בהמה וואס מ'האט ארויסגעלאזט, אדער ס'האט זיך ארויסגע'גנב'עט פון שטוב. (ש"ך?)
ווען די זיבן טאג האבן זיך געענדיגט האט פרעה געשיקט זיינע באדינער אים ברענגען א פונקטליכע באריכט אפצושאצן דעם שאדן וואס דער מכה האט אנגעמאכט, פרעה האט געהאלטן אז קיין גרויסער שאדן האט נישט פאסירט, אין ערגסטן פאל זענען געשטארבן אפאר בהמות, נו, וועט מען קויפן פרישע.
די באדינער זענען אבער צוריקגעקומען מיט גאר אן אנדערן בילד.
"אדוני המלך, דער מצב איז גאר ביטער, די מכה האט די מעגליכקייט אינגאנצן אונטערצוברענגען דעם עקענאמשין מצב אין לאנד, ס'איז כמעט נישטא צו טרעפן א וועגן וויאזוי צו פארן מאכן געשעפטן פון איין פלאץ צום צווייטן, אפילו ווען איינער וויל שוין יא קויפן סחורה איז נישטא קיין קעמלען עס צו שלעפן, אויך איז נישטא צו באקומען קיין וואל צו מאכן קליידער, און פארשטייט זיך אז פרישע מילך איז ממש א יקר המציאות...
פרעה האט זיך נישט געקענט איינהאלטן, אפילו ער האט זיך פארגעשטעלט די תשובה האט ער דאך געפרעגט די קשיא.
"און וואס טוט זיך מיט די עברישע בהמות? ביי זיי האט אויך עפעס פאסירט?"
"אדוני המלך, ס'איז ממש שווער צו גלייבן, אבער דאך איז עס א פאקט, ביי מיין שכן איז דא א ציג וואס האט ממש גע'גוסס'ט פאר די מכה האט זיך אנגעהויבן, ס'האט ממש אויסגעקוקט ווי ביז אפאר מינוט איז עס נישט צווישן די לעבעדיג, אבער וואונדער איבער וואונדער, ס'האט איבערגעלעבט די גאנצע וואך! לויט אונזערע באריכטן איז קיין איין עברישע בהמה נישט אומגעקומען די גאנצע וואך! אפילו די וואס זענען געווען קראנק און שוואך.
אזוי שטארק האט דער גאט פון די עבריים געמאכט, אז אפילו א בהמה וואס אן עברי האט נאר געהאט א שטיקל שותפות, אדער אפילו א בהמה וואס א מצרי האט געהאט גע'גנב'עט פון אן עברי איז געבליבן לעבן, אזוי אז ס'האט זיך קלאר ארויסגעשטעלט וועלכע ס'זענען די עברישע בהמות.''
''און וואס איז געווארן מיטן פלאן פון מכשף יאמברוס? האבן זיינע בהמות איבערגעלעבט?"
"אדוני המלך, ס'טוט אונז וויי צו מעלדן אז דער שפיל איז נישט געלונגען! אלע בהמות וואס זענען פארקויפט געווארן פאר די עבריים מיטן פלאן גלייך צוריקצוקויפן זענען אויך אומגעקומען, ס'קוקט אויס אז דער עברישער גאט איז גאר גרויס, ער ווייסט אלעס פונקטליך, און ער האט פונקטליך געוואוסט ווער ס'האט באמת פארקויפט, און ווער ס'האט נאר געוואלט מאכן דעם שפיל.''
''אבער דאך האף איך אז די עבריים האבן כאטש געהאט עפעס שאדן, זענען נישט געפאלן קיין מצרישע בהמות אין עברישע פלעצער? האבן זיי כאטש געמאכט גריבער אין די גאסן, אדער לעכער אין די ווענט ביים אראפפאלן אזוי ווי דא אין צוען?"
"אדוני המלך, ס'איז ממש נישט צום גלייבן, אבער כדי אונז צו איבערצייגן אז די מגיפה איז טאקע א שטארף פונעם עברישן גאט נאר אויף אונז מצריים, האט במשך די גאנצע וואך נישט פאסירט קיין שום שאדן צו קיין שום אידישע זאך, א גלעזל האט זיך נישט צובראכן! א שטיינדל אדער א ציגל איז נישט בטעות אראפגעפאלן פון קיין שום הויז! קיינער האט נישט געהאט קיין שום געלט שאדן די גאנצע וואך, אויך האט קיינער נישט געהאט קיין דאגות, אדער געליטן פון הונגער, און אזוי יעדע זאך וואס מ'קען נאר טראכטן אז ס'האט עפעס א שייכות אדער א דמיון פון טויט איז נישט פארגעקומען די גאנצע וואך ביי די עברים.'' (משנת רבי אליעזר)
"איך וועל אייך עפעס זאגן.'' האט פרעה זיך געשטארקט, ''די מגיפה האט זיך דאך שוין געענדיגט, פארוואס זאל איך יעצט ארויסשיקן די עבריים? וואס וועל איך פארדינען דערפון, די טויטע בהמות וועלן דאך שוין נישט צוריק לעבעדיג ווערן, דא זאלן זיי בלייבן! איך לאז זיי נישט ארויס!''
סיכום מכת דבר
זמן: ר"ח כסלו
התראה: כן
איפה: בארמון המלך
נעשה על ידי: הקב"ה
מידה כנגד מידה: שלחו ישראל לרעות צאנם כדי שלא יהיו בבתיהם ולא יפרו וירבו, (שמו"ר יא ד)
אמר הקב"ה, יבא דבר שממית ויפרע ממצרים שבקשו לאבד אומה המוסרת עצמה למיתה על יחוד שמי, מדרש ילמדנו.
לקחו בני ישראל לחרוש במקום שוורים, מתו השוורים, תנחומא
בני ישראל לא הי' להם זמן לטפל בצאנם מחמת מלאכתם למצריים, לכן מת כעת מקנה מצרים. תנחומא
היו רגילים לגנוב מקנה ישראל, זבח פסח
גזלו מקנה ישראל. ילקוט שמעוני
המכה בא להודיע:הקב"ה שולט על בעלי החיים וקובע מי בחיים ומי לא, ספורנו
