אידישע וועלט פארומס

ראה ראיתי את הנעשה תחת השמש.....

כ'קוק זיך אזוי אום, אין כ'זעה אז די מיידלעך ענדיגען שולע בערך פיר אזייגער, להבדיל די גוים ענדיגען שולע סיי בערך פיר אזייגער, אבער ווען ס'קומט צי די אונדזערע יונגעלעך קומען זיי אהיים זעקסע, אין ווער רעדט נאך די בחורים זיי גייען פארטאגס אין קומען אהיים ביינאכט,

די פראגע וואס ס'האט זיך מיר געשטעלט איז צי עס איז נישט צי פיהל פאר זיי ?

דארפען זיי נישט מער צייט צי ארום בארדערען, צי רילעקסען, בקיצור צי זיין אויף דער פריי,
כ'האב שוין לאנג געטראכט אז ביי אונז האבען די מיידלעך א גרינגערע חינוך גייען אין סקול שפעטער, קומען אהיים פריער, אין אזוי ווייטער,
ווידעראום די יונגלעך דארפען אויפשטיין פרי אין זיין אינטער א שטרענגען רבי'ן א גאנצען טאג (היינט איז דאס שוין אביסעל בעסער), אין נאכדעם פין דרייע ביז זעקסע ווארפען שאלעכץ אויפען טיטשער,
אין נאכדעם אהיים קומען אויסגעמיטשעט גלייך צי נאכטמאל אין ס'בלייבט איבער ווייניג צייט סתם צי זיין זיך אין פארברענגען אין שפילען אין טוהן וואס ס'לאזט זיך,

נאכדעם ווערט מען א בחור.... אין דא הייבט זיך עס ערשט אן, מ'דארף אויפשטיין זעקסע פארטאגס אין יאגען אין מקוה, טאמער קומט מען אביסעלע שפעט קלאפט מען אן אין א נערוועזע משגיח וואס רייסט ארויס קנס געלט וואס דער בחור האט נישט,

אין אזוי איז דער בחור'ל אינטער א רעזשים א גאנצען טאג ביז אין די נאכט אריין, די מגידי שעורים טוישען זיך אבער די בחורים בלייבען די זעלבע, אין צענע ביינאכט קענען זיי אהיים גיין, מיט קוים צייט צי אטעמען ווייל מ'דארף שוין גיין שלאפען ווייל מען דארף שוין באלד אויפשטיין,

שטעלט זיך ווידער די פראגע פינעם תם: מה זה ?
פארוואס אינזערע בחורים זענען אינטער א רעזשים א גאנצען טאג אין די מיידלעך מאכען א לעבען כ'האלט אז ס'איז א ערענסטע קעיס פין דיסקרימינאציע,

כ'דענק ווען כ'בין אריין אין ישיבה קטנה ס'געווען אזאלכע לאנגע טעג כ'האב געהאט אזוי ווייניג צייט פאר מיר אליינס, פלעין צייט צי אטעמען צי לעבען מיין אייגענע לעבען צי טוהן וואס איך האב ליב צי טוהן,

כ'ווייס נישט צי כ'בין גערעכט אבער לויט מיין קוק איז עס נישט בסדר, ס'איז אביסעלע צי סאך, צי לאנגע טעג,
ישיבה וואלט זיך געדאפט אנהייבען זעקסע-זיבענע ביז פירע אין פארטיג, נאכדעם גייט זיך יעדער זיין וועג, איינער וואס האט ליב צי לערנען קען גיין לערנען, איינער וואס האט ליב צי האצקענען קען האצקענען, איינער וואס האט ליב צי קלאצען זאל ער קלאצען, אין אזוי ווייטער יעדער וועט טוהן וואס ער וויל איינער ליינען איינער שפילען א פידעל איינער לויפען אין וואלד וכו' בקיצור צייט צי לעבען,

ווען דען איז די צייט צי לעבען אביסעל אויב נישט אין די יונגע יארען אן קיין דאגת פרנסה אין מיט די יונגע געשמאק, פארוואס נאר די מיידלעך לאזט מען לעבען, וואס וויל מען פין די אינגלעך,

לויט ווי כ'פארשטיי איז די גאנצע איינפירונג א נייע זאך ס'פלעגט נישט אלעמאל זיין אזוי נאכען קריג איז געווארען ארגענאזירטע מוסדות אין אזוי ווי מען האט געדארפט לערנען אויך ענגליש מיט די אינגלעך האט מען זיי געהאלטען לענגער, אין די עלטערען האבען מסכים געווען, פארוואס נישט ? א דאגה אראפ פין קאפ, אבער למעשה קומט עס אויפען חשבון פין די קינדערלאך'ס פרייע צייט, אין ביי די בחורים איז עס לויט מיין מיינונג סתם אוט אףף קאנטראל זיי זענען א גאנצען טאג אינטער א קאנטראל כ'האלט אז עס איז צי סאך

דעטס מיי פוינט א גיטען טאג

פראפעסאר שטארקמאן האט געשריבן: כ'האלט אז ס'איז א ערענסטע קעיס פין דיסקרימינאציע,

העי, דו הייסט אפשר ללום??

ובעיקר הטענה, איך פארשטיי נישט פארקערט, זאלן זיי האלטן די מיידלעך לענגער

איין זאך האסטו פארגעסן אז די מיידלעך האבען האום ווארק ביז און נאכט אריין, עס קען געדארען ביז גיט נאך 12:00 ביינאכט, און מש"כ יונגלעך האבען א כאטש א תכלית זיי לערנען זיך אויס ווי אזוי צו לערנען א שטיקל גמרא אליינס, איך געדענק אלץ יונגעל פלעג איך אויפשטיין מיט חבר לערנען און זופניק (קיעפ סטריט) און עס האט געהאט א געוואלטיגע געשמאק, די מיידלעך אבער וואס האבען זיי שפעטער אז זיי ווייסען וויפל מאל די פרעזידענט קענעדי האט געגענעצט

זאגסט א שטיקל (א פיצי) פוינט, אבער ביסט נאך אלץ נישט גערעכט.

לאמיר עס צוגלייכן צום אמעריקאנעם מיליטער (מיר זענען דאך דעם אויבערשטנס מיליטער). עס זענען דא 2 ערליי קעמפס. איינס איז א 'טרעינינג קעמפ' וואו די פרישע רעקרוטן זענען. דאס אנדערע איז די געהעריגע קעמפ וואו די קאמפסגרייטע זעלנער זענען.
אין די 'טרעינינג קעמפ' איז דער סדר זייער געצוימט. מען באפעלט אויף אלע זייטן. דער סיבה פארוואס דאס איז אזוי איז פשוט. מען דארף די יונגע חברה אויסלערנען סדר. דיסציפלין. אז מ'זאל זיי לאזן ארומלויפן איבערן הויף א גאנצן טאג וועט פון זיי גארנישט ווערן. ווען ס'וועט קומען דער צייט און זיי וועלן גיין אין מלחמה אריין, וועלן זיי בשו"א נישט קענען קעמפן. בשו"א.
ווידעראום ביי די געהעריגע קעמפ לאזט מען סאך מער. פארוואס? ווייל זיי זענען שוין אדורך די טרענירונג, זיי זענען דיסציפלינירטע זעלנער וואס ווייסן שוין וואס יא און וואס נישט.

דאס זעלבע איז ביי אונז. ווען א בחור איז יונג, ווייסט ער נישט מימין לשמאל. ער ווייסט נישט וואס ס'איז ריכטיג און וואס נישט. ממילא דארף ער צוקומען צו א [מער - ווייניגער] געצוימטע פלאץ וואו ער זאל זיך דאס אויסלערנען.
ווען ער ווערט עלטער און גייט אריבער סוקסעספול די ישיבה קטנה יארן, ווערט אביסל לייכטער אין ישיבה גדולה. גייט ער דאס אויך אריבער און האט בעז"ה חתונה, איז ער אויף די אייגענע האנט. ער מאכט זיינע אייגענע באשלוסן, ער איז שוין א "פרא".

מאנאגרעם, פיין געזאגט. איך וויל נאר צולייגן אז לדעתי איז די וויכוחים דא נאר נאך וואס מען ווייסט אז די אויסגעטראטענע דרך החינוך פון אלע דורות (וואס איז מערווייניגער אייניג אין דעם הינזיכט פון זמן) איז קלאר ריכטיג, עס איז נאר ליתר שאת טאמער דורך אויסשמועסן דעם ענין וועלן אונזערע שמאלע קעפ עס משיג זיין און פארשטיין. אבער באמת מוז מען עס נישט פארשטיין.
אויך וויל איך צולייגן, אז די חילוק איז דאך פשוט, דען דער יודישער יונגעל האט דאך א מצוה פון לימוד התורה און דאס איז שייך בכל עת ובכל זמן, יעדער מינוט וואס מ'קען אויסנוצען, משא"כ א מיידל אדער להבדיל א גוי האט דאך דאס נישט.

פראפעסאר שטארקמאן האט געשריבן:לויט ווי כ'פארשטיי איז די גאנצע איינפירונג א נייע זאך ס'פלעגט נישט אלעמאל זיין אזוי נאכען קריג איז געווארען ארגענאזירטע מוסדות אין אזוי ווי מען האט געדארפט לערנען אויך ענגליש מיט די אינגלעך האט מען זיי געהאלטען לענגער, אין די עלטערען האבען מסכים געווען, פארוואס נישט ? א דאגה אראפ פין קאפ, אבער למעשה קומט עס אויפען חשבון פין די קינדערלאך'ס פרייע צייט, אין ביי די בחורים איז עס לויט מיין מיינונג סתם אוט אףף קאנטראל זיי זענען א גאנצען טאג אינטער א קאנטראל כ'האלט אז עס איז צי סאך

איך מיין אז איהר זענט נישט באהאווענט אין היסטאריע. די לעצטע תקופות פארן קריג איז ליידער און רוב מקומות געוועהן דאס פארקערטע. די שטאט האט פארלאנגט יעדעם צו גיין אין פאבליק סקול און מלמדים האבען גענומען די קינדערלאך נאך א שווערע טאג און געלערנט מיט זיי אין די נאכמיטאג שעהן ביז אין די נאכט אריין. שאל אביך ויגדך זקיניך ויאמרו לך.

און מיר באדערט פונקט א פארקערטע דיסקרימינאציע:

זינט כ'האב חתונה געהאט, און זיך אביסל באקענט מיט דעם סיסטעם אין בית חינוך, האלט איך אז ס'איז א עון פלילי וואס מען טוט מיט די מיידלעך.

כ'רעד שוין נישט וואס מען פלאגט זיי נעבעך אפ די יונגע יארן פאר גארנישט און פאר נישט, מיט נארישע האומווארק וואס איז נעבעך א הימל געשריי, און א בלויזע תוצאה פון קאנקורענץ צווישן די פרינסיפעלס פון די היימישע סקולס צו די מער מאדערן גענויגטע סקולס.

דער פארמסט דא איז כלל נישט א זאך וואס אינטערעסירט די מאמעס, פיר פערטל פון די מאמעס גייען גערן איין אויף ווייניגער "אינטעליגענץ" משטיינס געזאגט, צו פארדינען מער הילף אינדערהיים. דאס איז סתם א גזירה דער גאנצער פלאג. זעט אויס ס'איז א המשך צו די קללות וואס חוה איז פארשאלטן געווארן.

חוץ מזה, איז דער מין רעזשים וואס הערשט אין די סקולס - און איך רעד פון היי-סקול! - א זאך וואס איז נישט דערהערט געווארן.

עלפטע קלאס מיידלעך (שטעלט אייך פאר: צווייטע עידזש אין ישיבה גדולה) זיצן אין קלאס איינגעשפארט א גאנצן טאג! זיי גייען אין ביכ"ס נאר ווען די טיטשער לאזט ארויס די גאנצע קלאס אויף אמאל!...

המקום ינחם אתכם...

ואני הקטן באוויין מיינע אינגע בחור'ישע יארן וואס איך האב פארברענט טייערע צייט מיט נארישקייטן, היינט ווען מ''איז טרוד אויף פרנסה רובא דרובא פון טאג שפירט מען הערדט ווי זיס און לעכטיג ס'איז דאן געווען, אוי מי יתנני ירחי קדם ווען אונזער איינציגע פרנסה דאגה איז געווען אז דער שומר הפתח זאל זיך מיען זאל אונז אריינלאזן אין לאנטש רום, דאס איז ליידער שוין א פארגאגענהייט.

*

מסכת בבא בתרא (דף כ"א עמוד א) אמר ליה רב לרב שמואל בר שילת עד שית לא תקביל מכאן ואילך קביל ואספי ליה כתורא,
רש"י : ואספי ליה. האכילהו והשקהו תורה בעל כורחו כשור שנותנין לו עול על צווארו.

מסכת כתובות (דף נ עמוד א) אמר ליה רב לרב שמואל בר שילת בציר מבר שית לא תקביל בר שית קביל וספי ליה כתורא,
רש"י : וספי ליה כי תורא. הלעיטהו תורה כשור שאתה מלעיטו ואובסו מאכל.

שטארקמאן, שטארק געפרעגט!

די קשיא עגבערט מיר שוין יארן.

איך קלער סברות אהער און אהין, בקיצור, כ'בין צומישט.

אלע מגיבים זאגן ערענסטע סברות, און הוי דארף מען פלייצעס צו מאכן אזא באשלוס. און ווער האט זיי דען, די פלייצעס?

שטארקמאן פרעגט:
דארף דען א בחור נישט האבן אביסל צייט צו לעבו, זיך אויסבורדענען אביסאלע?

מאנאגראמס ענטפערט:
מיר זענען דאך דעם באשעפערס מיליטער,און מיליטער דארף מען שטארקע דיציפלין וכו' עיין בדבריו המתוקים.

ללמוד וללמד לייגט צו מאנאגראם:
א אידיש בחור'ל איז דאך מחוייב צו לערנען, וזמנה בכל עת וכו'

שטארקמאן הנכבד שפעקולירט, צו איז דער איבערגעפולטער סדר היום נישט קיין נייער ערשיינונג?

מאנאגרעמס מיט ללמוד האלטן ביידע, אז דאס איז געווען דער דרך החינוך, און מיר דארפן עס בכלל נישט פארשטיין.
....
כ'גיי פרובירן אראפצוגעבן אביסל מיין צומישעניש; אויב ווילט איר בלייבן קלאר זענט איר שוין באפרייט פון ליינען ווייטער.

מען דארף קודם צו וויסן, אז אין דער אלטער היים איז נישט געווען דער מושג כיתה ט', פארוואס? ווייל אויך קיין כיתה א' איז נישט געווען!

צוליב כמה סיבות האט מען נאכ'ן קריג איינגעפירט א 'סיסטעם', צו פארשטיין געבן: עפעס אזוי ווי די 'אסעמבלי ליינס' פון די אויטא אינדוסטרי אין דעטרויט.

ווי פארשטענדליך איז א סיסטעם נישט 'קאסטום פיטעט' נאר ענדערש אזא 'וואן סייז פיט אלל' בחינה.

דער פראבלעם:
אז עס פיט פשוט נישט, פאר איינעם זענען די לימודים צו שווער, צו שנעל, פאר א צווייטן איז עס צו גרינג, "מיין זון האט נישט וואס צו טוהן די לעצטע שעה פון פארמיטאג, דער מגי"ש לערנט צו ווייניג", איז א סטעיטמענט וואס מען הערט צומאל פון טאטעס.


נאך א נקודה, דער מלמד לערנט מיט א כיתה פון ביז דרייסיג קינדער, און זיי בלייבן ביי אים אינגאנצן איין יאר, איר ווייסט, גוט צו באקענען דרייסיג קינדער קען נעמען א גאנץ יאר, נו שוין, באלד ווי ער באקענט די קינדערלעך,געגאנען ווייטער, שמחה גדולה, ארויף א כיתה, וחוזר חלילה.
איך האב עס אמאל אויסגערעכנט אזוי (בערך), אין א קלאס פון 25 אינגלעך איז דער סיסטעם צוגעפאסט פאר 5 -7 קינדער, רוב אנדערע גיבן זיך ווי-נישט-ווי אן עצה, און א מיעוט פאלט ארויס פונעם קוריקעלום.
נאך א פרט פונעם גלות אמעריקא.

מיינט נישט, אין דער אלטער היים איז אויך געווען חדרים, עכ"פ אין די גרעסערע שטעטלעך, אבער נישט באופן סיסטעם, יעדער מלמד האט געלערנט מיט א צען צוועלעף קינדער, צוזאמגעשטעלט פון עטליכע יארגענג, דריי אדער פיר, און די תלמידים זענען געזעסן ביי אים עטליכע יאר, און דערנאך האט דער טאטע אפיר געזוכט א פרישן מלמד אויף די נעקסטע פאר יאר, אא"וו.

א גוטער מלמד פלעגט זיך געווענליך גוט באקענען מיט יעדן קינד, בשעת'ן פארלערנען פלעגט ער האלטן אן אויג אויף יעדן קינד, יא, אז מען האט נישט אויסגעהערט האט מען געקענט כאפן געהארגעטע מכות, למעשה האט דער מלמד געהאט א טשאנס צו מערקן אויב דאס קינד האט א פראבלעם, יעדער קינד האט פארנומען אן ארט, א תלמיד איז נישט געווען א 'קארטאפל זאק מיט א נומער'...

ווען א אינגל איז אלט געווארן צוועלף דרייצען איז אזוי:

האט זיך צו אים געקלעבט א שטיקל גמרא און ער איז איינגעזיצן דערביי איז מען געבליבן ביים מלמד, אדער געגאנגן צום נעקסטן מלמד, אויף א יאר צוויי און צומאל דריי. דערנאך איז מען... פוילן גאליציען, געגאנגן לערנען אין קלויז, און אונגארן, געפארן אין א ישיבה.

האט מען אבער געזען אז דער יונג איז נישט געמאכט צום לערנען, האט אים דער פאטער געשיקט ארבייטן צו אן ערליכן בעל מלאכה, און געמאכט זיכער אז ער זיצט ביי א שיעור ערב ובוקר און אזוי איז עס אנגעגאנגן ביז צו דער חתונה.

עד כאן דער אויבנאויפיגער חילוק צווישן. אונזער 'סיסטעם' און דער אמאליגער חינוך.

איצט צוריק צו אונזער פראגע:

זענען די שעות אין חדר צו לאנג אדער נישט?

צו ס'איז גוט פאר די קינדער, ווענדט זיך בפשטות אינעם קינד, וואס נאך, ווענדעט זיך אין דעם מצב פונעם גאס וד"ל,

וועסטו מיר זאגן אז מיר זאלן שטעלן א קאמיטעע וואס זאת בעארבעטן יעדן פאל עקסטער: מי יתן והי', פארגעסט אבער נישט:
עס שטימט נישט מיט'ן סיסטעם. און לפי המצב איז דאס אוממעגליך דורכצופירן.

וועט ר' ללמוד וללמד זאגן:
מען האט אלס אזוי געטוהן מען טאר נישט משנה זיין.

ריכטיג, מען טאר טאקע נישט משנה זיין, אבער פון וואנעט נעמסטו אז עס איז אלס אזוי געווען.

מסתבר איז אז נישט.

פארוואס?
ווייל, קודם כל, האט מען נישט געדאווענט און געגעגסן אין חדר, קיין באסעס האבן נישט געפירט די קינדער אין חדר, אויטאמאטיש איז מען געווען פיל מער צייט אינדרויסן פון חדר.

ווינטער האט מען ביינאכט נישט געהאט קיין סדר, וואום מען האט נישט געקענט ווייל עס איז טונקל געווען.

און צולעצט:
אסאך פון די בחורים וואס לערנען היינט אין ישיבות וואלטן - ווען וועלט איז וועלט - שוין געווען ערליכע בעלי מלאכה (איך וויל נישט אריינגיין וואס זיי טוהן אינעם - אכשר דרא'דיגן מצב פון ישיבות, מען קען דערויף שריין א דיקן באנד, כ'גלייב נישט אז דאס איז דאס פלאץ דערפאר).

ללמוד וללמד האט בארירט דעם חיוב לימוד התורה בכל עת, ערשטענס א יונגל איז דערין נישט מחויב (כ'ווייס אויך וועגן מצוות חינוך...), די הלכה חלק ביי בחורים איז אויך נישט פשוט, עס געהער ענדערש אין ידיעת התורה.
................
היוצא לנו מזה
צו זאגן אז מען דארף טוישן דעם סיסטעם, ווער זאגט מען קען; און ווער זאגט אז מ'מעג.

למעשה זענען דאך פאראן סיבות פארוואס מען האט איינגעפירט דעם סיסטעם.

פון די אנדערע זייט, מעג עס דען אזוי בלייבן????

אולי קען מען פארבעסערן אינעם סיסטעם?

כ'בין צומישט.....
......
דאנערשטאג גייט מען פארהערן מיין היינטיגע שיעור....

פארגעסט נישט די בלעכענע הויזן....
.....
פארשלאפן, די גמרא מיינט צו זאגן ריבוי שעות? מיר איז עס נישט מוכרח.

גארנישט געוויסט אז דער פראפעסער איז נאך א בחור אין ישבה

שטארק זיך ; כ'האב געוואלדיג הנאה געהאט וויזוי די האסט צינומען די זאך,