אידישע וועלט פארומס

א טענצל! האט געשריבן:איין זאך וואס ווערט כסדר דערמאנט אין די אמאליגע הסכמות, און היינט כמעט וואס מען זעהט עס נישט, איז דאס ענין פון דערמאנען "וחלילה להשיג גבולו למשך ... שנים" "וחלילה להדפיס הס' במתכונתו ואף שלא במתכונתו בלתי רצונו"..., בפשטות איז דאס געווען וויבאלד דער מדפיס האט נישט געוואלט שאדן האבן, דערפאר פלעגט מען בעטן די רבנים זיי זאלן שרייבן אז ביז א באשטימטע צייט מעג מען עס נישט איבערדרוקן (ד.ה. די מדפיסים האבן אויסגערעכנט ביז ווען בערך זיי שאצן אז אלע ספרים וועלן שוין זין אויספארקויפט, דערפאר זעהט מען געוויסע שרייבן ביז דריי יאר, געוויסע ביז פינף יאר וכדו').
אינטרעסאנט איז נאר פארוואס היינט זעהט מען עס נישט, (די לעצטע פלאץ וואס איך האב עס געזעהן איז אן ש"ס עוז והדר ווי סיי די ביד"צ העדה החרדית און סיי הגאון ר'"ש וואזנער דערמאנען דעם איסור השגת גבול).

דאכט זיך מיר ווייל היינט איז דא שטרענגע קאפירייט געזעצען, און דער בית הדפוס, נאך מער וויא דער מוצא לאור, וועט נישט איינשטעלען, ווייל ער האט מורא אז מען וועט אוהם קלאגען און געריכט און דאס קען אוהם נאך אפקאסטען דמים תרתי משמע.
אפשר איבער דעם איז עס שוין נישט וויכטיג אריין שטעלען אונעם הסכמה.

מיללער האט געשריבן:החייתני יוסלמאן! אוי איז דאס מחייב, דער דרשות חת"ס איז דאך דאס בעסטע וואס איז שייך, בעסער פון אלע בלעקבעריס און איי-פאדס, טוב לי תורת וגו'.

איז נישט דא א ווארט פון רבי'ן זי"ע אז אויב ער וויל אריינקוקען און ספרי דרוש נעמט ער א ישמח משה, אויב ער וויל אריינקוקען און ספרי חסידות, נעמט ער א חת"ם סופר?

איך ווייס נישט פון דעם ווארט, אבער פון מרן הבר"מ האבן מיר כמ"פ געהערט אז דער פעטער רביה"ק זצ"ל מסאטמאר האט אים גע'עצה'ט צו לערנען ספרי החת"ס ווען ער האט זיך מתמרמר געווען אז עס גייט אים שווער זיך פארצוזעהן חידושי תורה, ופקודת דוד שמרה רוחו ווי ער איז געווארן באקאנט אלס א בקי בספרי דבי מר ה"ה מרן החתם סופר זצ"ל, ממש לא מש ידיו ממנו.

אין די ערשטערע צייטן פון המצאת הדפוס האט מען כמעט נאר איבערגעדרוקט די ספרי הראשונים והאחרונים פון די כתבי ידות, און דעריבער האבן די בעלי מדפיסים, וועלכע זענען געווען די פאקטישע מוציאי לאור און האבן באצאלט טבין ותקילין פאר די זכות הוצאת לאור און פאר די מגיהים ועוסקים במלאכת הקודש בבית דפוסם, גענומען בעיקר הסכמות אויפן זכות ההדפסה 'שבל יהין איש להדפוס הספר עד כך וכך שנים'. מיט די יארן ווען דער דפוס איז געווארן מער נפוץ און פריוואטע מענטשן האבן זיך ערלויבט צו דרוקן זייערע חידושים, האט מען אנגעהויבן צו נעמען הסכמות אויפן מחבר אדער אויף די חידושים.

דאס אלעס איז געקומען צו א הויכפונקט בעת תקופת המשכילים, וואס כידוע שרייבט דער חתם סופר אז מ'זאל נישט אריין קוקן אין קיין ספרים אנע הסכמה און אן דעם וואס מ'ווייסט ווער די בעלי מסכימים זענען. דער סאטמארער רב, כידוע, האט אויף דעם מוסיף געווען, אז בימינו דארפן די בעלי מסכימים זעלבסט אן הסכמה... און ער זעלבסט האט טאקע נישט געגאסן קיין הסכמות אזוי לרחצה.

ברוך הבא הרב ליפשיץ, החלל שנתהוה בלי מע"כ הכה שרשים בכל פינה וזוית, ברוך שובך לשלום.

דער ווינדערליכער צדיק ר' נפתלי חיים הורוויץ בן האמרי נועם וחתן הה"צ ר' משה אונגאר חתן מרן הדברי חיים, האט געדריקט זיין ספר 'מנחה חדשה', האט ער דארט א הסכמה פון זיידן דעם הייליגן רב פון צאנז זי"ע שרייבט ער בתוה"ד:
'וע"ד בקשתך ליתן לך הסכמתי עיינתי בהקונטרסים מעט כחפצך ומחמת טרדותי המרובים וכחי אין עמדי לא יכולתי לעיין בהם הרבה ולדעתי שתמתין בהדפסה כי צעיר אתה לימים ותלמוד מוטב שלחן ערוך הרבה ודיני הוראה שכל העולם נצרכים לו ושאל אביך ויגדך הוא מחותני הגאון החסיד נ"י'
און דער צדיק ר' נפתלי חיים ברוב מדת האמת שלו, האט ער נישט געפילט פאר וויכטיג עפעס ארויסצילאזן, און האט עס אריינגעדרוקט כמו שהוא

מיללער האט געשריבן:איך ווייס נישט פון דעם ווארט, אבער פון מרן הבר"מ האבן מיר כמ"פ געהערט אז דער פעטער רביה"ק זצ"ל מסאטמאר האט אים גע'עצה'ט צו לערנען ספרי החת"ס ווען ער האט זיך מתמרמר געווען אז עס גייט אים שווער זיך פארצוזעהן חידושי תורה, ופקודת דוד שמרה רוחו ווי ער איז געווארן באקאנט אלס א בקי בספרי דבי מר ה"ה מרן החתם סופר זצ"ל, ממש לא מש ידיו ממנו.

א שטיקל הוספה:
דער רבי ז"ל האט אים דאן געזאגט אז ער זאל לערנען "ישמח משה און חתם סופר".

ואני שמעתי נוסח שלישי: ייטב לב מיט חתם סופר (איך האב געהערט אז דאס האט דער ברך משה אנגעזאגט פאר זיין זוהן מהר"א).

קרעמער האט געשריבן:ואני שמעתי נוסח שלישי: ייטב לב מיט חתם סופר (איך האב געהערט אז דאס האט דער ברך משה אנגעזאגט פאר זיין זוהן מהר"א).

עס איז נישט קיין נוסח שלישי נאר א עקסטערע מעשה. (עס איז נאר אינטרעסאנט אז כ'האב עס קיינמאל נישט געהערט אדער געזעהן געדרוקט בשם כ"ק מהר"א שליט"א).

לגבי דעם ס' ייטב לב האט מיר דערציילט א חשוב'ער ת"ח אז לערנענדיג אין די מתיבתא הק' האט ער כמ"פ באלמוטשעט דעם ברך משה זצ"ל ער זאל אים זאגן וועלכע ספר זיך צו קובע זיין צו לערנען דערין, נאכן מוטשען כמ"פ האט אים דער ברך משה געזאגט: "אלע ספרים זענען גוט, אבער אין ייטב לב איז דא אלעס".

ליפשיץ האט געשריבן:כידוע שרייבט דער חתם סופר אז מ'זאל נישט אריין קוקן אין קיין ספרים אנע הסכמה און אן דעם וואס מ'ווייסט ווער די בעלי מסכימים זענען

די זעלבע מימרא שטייט אין י"ג אורות (צאנז מע' שינאווא פרק י'), הגה"ק ר' יענק'לע ז"ל דערציילט אז ער האט אמאל געזעהן הרה"צ ר' לייביש טורנא'ער (בן מרן הגה"ק בעל דברי יחזקאל משינאווא) עפענט א ספר און מאכט עס תיכף צו, און ר' לייביש האט דאן געזאגט אז זיין טאטע (הדבר"י) האט געזאגט אז א ספר אן קיין הסכמה איז אסור אריינצוקוקן אין דעם, אחוץ אויב דער מחבר איז א איש מפורסם.

דרך אגב, מיר האבן אמאל ביי א שמועס מיט כ"ק מהר"א מסאטמאר שליט"א געפרעגט דעם רבי'ן איבער א געוויסער חיבור צו מען מעג אריינקוקן דערין, האט ער געענטפערט "לאו מר בר רב אשי חתים עלה", האב איך געזאגט אז מיט די מאמר פון שינאווא'ער רב פארשטייט מען עס גוט, אז וויבאלד לאו מר בר אשי וגו' ממילא טאר מען נישט אריינקוקן דערין (וויבאלד עס האט קיין הסכמה).

אינטערעסאנט וואס איר לייגט צו אז דער ברך משה זסאל האבן געהערט פונעם פעטער איבער לערנען ייטב לב, עס איז נישט דוקא אזוי מוכרח פון זיינע תורות ואכמ"ל.

[מיט אייערע פשטים - הרב טענצל- קען איך מיך נישט פארמעסטן, אבל בלי שוונצנות איז דער 'לאו מר בר רב אשי חתים עלה' א גאנגבארע מימרא ווען מ'וויל זיך אויסדרוקען איבער עפעס אז עס איז נישט ווייסיך-וואס....]

מיללער האט געשריבן:אינטערעסאנט וואס איר לייגט צו אז דער ברך משה זסאל האבן געהערט פונעם פעטער איבער לערנען ייטב לב, עס איז נישט דוקא אזוי מוכרח פון זיינע תורות ואכמ"ל.

[מיט אייערע פשטים - הרב טענצל- קען איך מיך נישט פארמעסטן, אבל בלי שוונצנות איז דער 'לאו מר בר רב אשי חתים עלה' א גאנגבארע מימרא ווען מ'וויל זיך אויסדרוקען איבער עפעס אז עס איז נישט ווייסיך-וואס....]

על ראשון ראשון ועל אחרון אחרון:
די מימרא וועגן "ייטב לב" האט נישט קיין שייכות מיט מיר. דער דברי יואל האט געזאגט פאר ברך משה ער זאל לערנען "יש"מ און חת"ס". איינער האט צוגעלייגט אז דער בר"מ האט געזאגט פאר מהר"א ער זאל לערנען ייטב לב. אויף דעם האב איך געזאגט אז ס'איז נישט מוכרח ווייל כ'האב עס נאך קיינמאל נישט געהערט. איך האב נאר מוסיף געווען אז פאר אן אנדערן ת"ח האט דער בר"מ געזאגט אז "אין ייטב לב איז דא אלעס".

און איבער אייער צווייטע תגובה, פשטים מעג יעדער מאכן, (לאו דוקא אלס שוונצנות...).

אויב מיללער ברענגט שוין אויף עפעס אינטערסאנטס בנוגע דעם נושא, וועל איך זיך שוין אויך ערלויבן עפעס מעיר צו זיין וואס קוועטש מיך שוין יארן לאנג.

די מימרא וואס דער ב"מ פלעגט נאכזאגן פון זיין פעטער איבער לערנען ספרי החתם סופר, האט מיר אלעמאל געוואונדערט. דער סאטמארער רב 'זעלבסט' אין זיינע תורות ברענגט נישט און זאגט נישט נאך עפעס 'ספעציעל' מספרי חתם סופר. זעלטן וואס מ'זאל טרעפן אין זיינע דברות קודש א בנין געבויט דורך אן הקדמה אדער א יסוד מספרי החת"ס. לעומת זה פון ספרי אבותיו הק', יש"מ וייט"ל, נישט נאר וואס ער ברענגט זיי נאך, נאר צענדליגע הקדמות ויסודות זענען געבויט אויף דבריהם הק'.

ברענגט עפעס דער סאטמארער רב מער דעם חתם סופר ווי אנדערע ספרי קודש פון צדיקים הקודמים (כולל ספרי תלמידי בעשטה"ק...)?

הרב ליפשיץ האט באמת א שטארקע פונקט, בפשטות האט דאס דער רבי [סאטמאר רב] געזאגט אלס עצה לחדש חידו"ת ולו לא נצרכה שהיה ידוע כמעיין המתגבר מיט א זעלטענע כח החידוש.

למעשה דער בר"מ האט דאך דאס געזאגט בשמו, ואין משיבין את הארי, און מ'זעהט טאקע [און מיר האבן עס געהערט מפ"ק כמ"פ] אז ער איז געווען שטארק דבוק בספרי מרן החת"ס.

הרב ליפשיץ, דעם רבי'ן ז"ל'ס תורות זענען דאך געבויט מערסטנס אויף מדרשים ודברי ראשונים וקדמונים [פונקט האב איך מיך געוואונדערט אז דער רבי ברענגט א רד"ק (בפירושו עה"ת) אין פרשת נח, וואס דער מדפיס ומו"ל האט מיר עפעס אויסגעזען נישט צו קראנט] , כ'געדענק נישט אז ער זאל בויען אויף לעצטיגע.

עס איז ידוע (און כ'האב עס געהערט פון א איד וואס האט עס געהערט פון ווייצענער רב ז"ל וואס דער רבי האט אים עס געזאגט), דער רבי ז"ל שרייבט בהקדמת הסה"ק "ויואל משה" "בזכות אבותי ורבותי הקדושים נ"ע זלה"ה", און דער רבי האט מסביר געווען ווער ס זענען די "רבותי", אז זיין כוונה איז געווען אויפן חתם סופר און אויפן צאנזער רב.

דעם ברך משה'ס דביקות בס' החת"ס איז א דבר ידוע, ווי ידידינו הרב מיללער שליט"א האט שוין אנגעמערקט.

דרך אגב איז אינטרעסאנט אנצומערקן אז ביי הגה"צ ר' יצחק טובי' ווייס שליט"א גאב"ד ירושלים איז נישט דא אזא זאך אז ער זאל זאגן א דרשה און נישט דערמאנען אדער דעם חתם סופר אדער דע כתב סופר.

ר' מיללער וחביריו, איך האב נישט משיב געווען את הארי, איך האב בלויז מעיר געווען א הערה לדבר.

ר' טענצל, די מימרא איבער 'בזכות אבותי ורבותי' איז באקאנט. איך וועל אייך מגלה זיין אז די מימרא איז מיר אויך אביסל אומפארשטענדליך. וואו זעט מען ספעציעל זיין דביקות בחתם סופר? און מיין פראגע איז לאו דוקא אויף די תורות, נאר בכלליות. זעט מען ערגעץ ספעציעל דעם סאטמאר רב'ס דביקות בחת"ס? זיין דביקות בתלמידי הבעל שם, ובפרט בצאנז, האט מען געזען און געהערט צענדליגע מאל (לאו דוקא ביי די תורות) אבער בחתם סופר?

בפשטות איז דער דביקות בהחת"ס נישט אזוי ווייט בתורתו ווי בשיטתו, שיטת ההתבדלות, וואס הגם עס איז מער געווען 'תלמידי החתם סופר' אבער פילייכט האבן זיי דאס אזוי מקבל געווען מרבם הגדול.

ר' מיללער, וואויל געזאגט. דאס איז דער גראדער תי' דערויף, אבער א פלא איז מיר דאס נאך אלץ.
*

איבער הסכמות:

עס איז פאראן גאר אן אינטערסאנטע הסכמה פונעם הייליגן שינאווער רב זצ"ל אויפן חיבור משנה אחרונה על סדר טהרות (היינט שוין געדרוקט על הדף).

לערנט און האט הנאה
http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.asp ... t=&pgnum=2

מיללער האט געשריבן:בפשטות איז דער דביקות בהחת"ס נישט אזוי ווייט בתורתו ווי בשיטתו, שיטת ההתבדלות, וואס הגם עס איז מער געווען 'תלמידי החתם סופר' אבער פילייכט האבן זיי דאס אזוי מקבל געווען מרבם הגדול.

איר האט מיר אויסגעכאפט די ווערטער פון מויל...

בפשטות איז אמת כדבריך, און דער רבי בעל ברך משה ז"ל אין די דרשות פלעגט דאס אזוי צוזאמצושטעלן, ווי למשל כ"ו אב תשנ"א: "ובאמת כל מה שהחזיקו בנ"י מעמד בכל הדורות הוא רק על ידי שהי' להם צדיקים אמיתיים שהורו להם הדרך ילכו בה, ובפרט בדורות האחרונים משנולדה כת הרעפארם שכמעט עלתה בידם למשוך הכלל ישראל לרשתם והודות למרן החתם סופר זלה"ה ותלמידיו במדינת אונגארין, וכו'... וכן בדורינו אחר שעלה הכורת (?) על מדינותינו... ולולא ה' שהותיר לנו שריד שניצל לפליטה מרן רביה"ק זי"ע...". (אבני שהם).
ועי' ברך משה פ' חקת, ווי ער ברענגט אראפ א הייליג ווארט פון מהר"ם שיק (עי' תשו' יו"ד סי' של"ג) וועגן התבדלות מרשעים, און דער בר"מ לייגט צו "ודבריו הקדושים נובעים מתורת רבו מרן החתם סופר בדרשותיו ח"ב עמוד תיא).

און ווי מיללער זאגט, די תלמידים האבן מקבל געווען דעם דרך פון תם סופר, כידוע די מלחמות וואס ער האט געפירט קעגן די משכילים (בספרי רמ"ד אל תשלחו יד, אח"ר) ועוד...

הרב ליפשיץ, יישר כחכם פאר די הסכמה פון שינאווער רב, מעולם לא שמעתי אז דער וואונדערליכער טיפער פירוש האט גאר זוכה געווען צו אזא זעלטענע הסכמה.

מיללער האט געשריבן:הרב ליפשיץ האט באמת א שטארקע פונקט, בפשטות האט דאס דער רבי [סאטמאר רב] געזאגט אלס עצה לחדש חידו"ת ולו לא נצרכה שהיה ידוע כמעיין המתגבר מיט א זעלטענע כח החידוש.

למעשה דער בר"מ האט דאך דאס געזאגט בשמו, ואין משיבין את הארי, און מ'זעהט טאקע [און מיר האבן עס געהערט מפ"ק כמ"פ] אז ער איז געווען שטארק דבוק בספרי מרן החת"ס.

זייער גיט גענטפערט
אין כוועל דיר טאקע ברענגען סמוכין לדברך
כהאב געהערט פון אן אייניקעל פון שארמאשער רב זצ"ל א תלמיד מבהק פונעם עצי חיים זצ"ל
וואס האט דערציילט אז זיין רבי טראץ זיין בארימטער זעלטענער חריפות ובקיאות פלעגט זיך מיטשען צי מחדש זיין
אין דער שארמאשער רב האט אנגעוויזן דער חילוק צווישען די צוויי ברודער אין ארויסגעברענגט אז דאס ענין פון מחדש זיין איז אן עקסטערע ברכה וואס דער רבי ז"ל איז געווען געבענטשט דערמיט.

שכח ר' יאסל, ס'איז א אינטרעסאנטע מימרא.

ס'איז נאר כדאי אנצומערקן אז דער ברך משה ז"ל פלעגט כמ"פ דערמאנען אין די דרשות, אז דער טאטע האט געקענט שעות ארוכות שרייבן און שרייבן חידו"ת, (ועי' בהקדמת ס' ברך משה עה"ת). און מען דערציילט אז בשעת'ן רעדן מיט מענטשן פלעגט אים איינפאלן חידושים.

א טענצל! האט געשריבן:שכח ר' יאסל, ס'איז א אינטרעסאנטע מימרא.

ס'איז נאר כדאי אנצומערקן אז דער ברך משה ז"ל פלעגט כמ"פ דערמאנען אין די דרשות, אז דער טאטע האט געקענט שעות ארוכות שרייבן און שרייבן חידו"ת, (ועי' בהקדמת ס' ברך משה עה"ת). און מען דערציילט אז בשעת'ן רעדן מיט מענטשן פלעגט אים איינפאלן חידושים.

לכאורה שטימט דאס דאך נישט מיט די מימרא פונעם ברך משה, כטראכט נאר אז סאיז דא א שטיקעל חילוק צווישען מחדש זיין על התורה אין שרייבן תשובות אין חדושים על הש"ס.

דאס איז עס, דער עצ"ח איז געווען באוואוסט מיט זיין חריפות ובקיאות בסוגיות הש"ס ווי א בור סיד שאינו מאבד טיפה, עס איז ידוע אז מרן רביה"ק האט געזאגט 'ביי מיין ברודער דער ע-צי חיים האט אזאנס נישט פאסירט' [שישכח מלימודו].