אידישע וועלט פארומס

איך האב דעם פארגאנגענעם פרייטאג געקויפט ר' יונה לנדא'ס בוך (אין ענגליש) 'דער רב הכולל', און עס האט מיר פארשאפט אן אמת'ן עונג שבת. דער בוך איז כשמו, א באריכט איבער דאס לעבען און שאפען פון הרב יעקב יוסף זצ"ל, המכונה בפי כל 'הרב הכולל', און זיינע פארצווייגטע פעולות אין מדינת אמעריקא.

קודם דער בוך זעלבסט איז געדרוקט אויף גלאנציגע דיקערע פאפיר, אינעם סטיל פון א 'קאווע-טיש בוך', וואס דאס אליין געבט אריין א געשמאק צום ליינען, און מאכט איין איינדרוק פון א בעסערע סארט בוך.

דער תוכן, ווידעראום, איז גאר רייך און באלערענד. דער מחבר האט א זייער א געשמאקע און ברייטע פעדער, און ער ברענגט ארויס מיט קלארקייט דער מצב פון יודישקייט אין אמעריקא דורכאויס די פארשידענע תקופות. ער הייבט אהן פון דעם ערשטע יודישע קהילה אינעם 'נייע וועלט', פארגעזעצט ביז הארט פארען קריג ביים הסתלקות פונעם רב הכולל.

דער שפראך אינעם ענגלישען איבערזעצונג איז אויך לויבווירדיג אויס דעם פונטקליכקייט, און עס איז קענטיג דאס פיהל ארבעט איז אריין דערין, ארויסצוגעבען א דבר השלם.

איין קליינע הערה האבעך יא אויף דעם אז עס פעלט אביסעל קלארקייט מיט די יארען ביי די גרויסע יודישע עמיגראציעס קיין אמעריקע, און מען קען גרינגערהייט צומישט ווערען פונטקליך ווען וואס האט פאסירט. אויך וואלט געמעגט זיין א קלארען 'טיימליין', דער ליינער זאל קענען האבען פאר די אויגען דער השתלשלות הדברים מיט פונקטליכע יארען. דאס איז אבער בלויז א קליינע הערה, און אין אלגעמיין פארמינערט עס נישט קיין סאך פונעם אלגעמיינע שיינקייט פונעם בוך.

9/10

יא, טאקע א שיין בוך מלא תוכן אין ידועות. עס איז שוין געווארן איבערגעדריקט דוכט זיך 5-6 מאל און מען האלט שוין ווידער ביים איבערדריקן.

אין א שמועס מיט ר׳ יונה האט ער מיר פארציילט אז דא ליגט יארן ארבעט מיט פארשעריי זיצנדיג שעות אין לייברעריס און נאכגיין אפירקראצן אלטע צייטונגען און ארטיקלען צו באקומען א שטיקל באגריף פונעם אידישען לעבן פון אמאל דאהי און אמעריקע. ר׳ אבא בערקאוויטש פון דפוס המעתיק איז אים געשטאנען צו דער האנט און האט אויך אריינגעלייגט שווערע הארענוואניע צו מסדר זיין די אלע אינפארמאציע ס׳זאל ארויסקומען א דבר נאה ומתקבל.

דער בוך איז ארויסגעקומען קודם אין אידיש. ס׳איז געווען אזא סוקסעס אז איינע פון די וואכנשריפטן אין מאנסי (כמיין די קאמיוניטי קאנעקשאנס) האט עס איבערגעטייטשט אויף ענגליש אין פארזעצונגען. ווען ס׳איז געווארן א גרויסע נאכפראגע אויף דעם בוך ביי די ענגלישע ליינערס האט ר׳ יונה באשלאסן עס איבערדריקן אויף ענגליש.

אויב איז עס א קאפיע פון די אידישע, האבעך א חלק און טייל פון די מאטריאל! יו וועלקאם!

שכח חילא

ר' אהרן רקפת האט עפעס טענות אויף פארשידענע אומפונקליכקייטען אינעם אידישן הוצאה.

יוסף שרייבער האט געשריבן:ר' אהרן רקפת האט עפעס טענות אויף פארשידענע אומפונקליכקייטען אינעם אידישן הוצאה.

ר' אהרן האט גוטע טענות, הויפטזעכליך אויף די וועג וויאזוי ר' יונה מאלט אראפ ישיבת רי"א - YU און אירע גדולים, און פארגעסט נישט מוסיף צו זיין אז דאס איז שפעטער פארפארן וכו' בו בזמן וואס דער רעפארמער זשעיקאב שיף באקומט שיינע טיטלען פון "ר' יעקב שיף" ווען ער איז ניטאמאל געווען קיין שומתומ"צ, אלעס ווייל ער איז געווען א פילאנטראפ.

-

דער אמת איז אז ר' יונה האט געשריבען דעם בוך אויף אידיש, און אויך נישט אין פארעם פון א בוך נאר פון צייטונגס ארטיקלען אינעם "איד" וואס דאס האט ער שפעטער - מיט די הילף פון א עורך (דאכציך ר' אהרן פר"מ) איבערגעארבייט און דעם בוך "דער רב הכולל און זיין תקופה".
ווי איך האב שוין אנגעמערקט ביי א פריערדיגע געלעגנהייט, מיט אלע טענות אדער חסרון דיוק וואס מ'קען דארט געפונען, איז דער בוך א מייסטערווערק עד להפליא, הרה"ח ר' יונה האט דאס נאכגעפארשט און קאפירט אלטע צייטונגען, מיט א געוואלדיגע איבערגעגעבנקייט אדער "פעשאן" וויאזוי מ'רופט דאס אין אמעריקא, ס'האט אן אריגינעלער חן, נישט א בוך לשם בוך, נאר ממש מיט הארץ און געפיל ווי אן אמאליגער שרייבער, וואס לייגט צו זיינע קנייטשן און מיינונגען. זיס ווי צוקער.

אבל דא עקא, די ענגלישע ווערסיע איז שוין א צווייטע פרשה, ר' יונה האט געהערט און געזען אז עס איז דא א נאכפראגע אויף דעם בוך אין ענגליש, האט ער זיך געלאזט פון א ביליגע טרענסלעישאן וואס האט זייער זייער שלעכט איבערגעטייטשט, אויסער דעם וואס גאר אסאך חלקים פון די אידישע ווערסיע איז נישט אריין בכלל אנעם ענגלישען מהדורא.

א גרויסער שאד

ר' יונה האט מן הסתם נישט געהאט קיין איינונג ווער "יעקב שיף" איז געווען. אויב קענט איר ר' יונה ווייסט איר אז עס האט גארנישט מיט פילאנטראפ בלא בלא בלא.

קאם אן, ר' יונה וואלט זיך לכאורה באליידיגט אויב ער זאל הערען איר האלט ער ווייסט נישט צו זאגען פונעם באקאנטען דזשעיקאב שיף.

יוסף שרייבער האט געשריבן:קאם אן, ר' יונה וואלט זיך לכאורה באליידיגט אויב ער זאל הערען איר האלט ער ווייסט נישט צו זאגען פונעם באקאנטען דזשעיקאב שיף.

ער וואלט זיך מער באליידיגט אז ער האט געשריבן אויף אים טיטלען.

רב מיללער,

פארוואס זאגט איהר אז דער איבערטייטש איז פעלערהאפטיג? עס זעהט מיר אויס גאנץ א פיינע און געשמאקען ענגליש (אפגערעדט אין פארגלייך צו רוב איבערגעטייטשטע ביכער, אבער אפילו בזכות עצמו).

אנעים זמירות האט געשריבן:רב מיללער,

פארוואס זאגט איהר אז דער איבערטייטש איז פעלערהאפטיג? עס זעהט מיר אויס גאנץ א פיינע און געשמאקען ענגליש (אפגערעדט אין פארגלייך צו רוב איבערגעטייטשטע ביכער, אבער אפילו בזכות עצמו).

כמילער ועוד לקרא, דער אידישער איז א מייסטער ווערק, באמת א רייכע ארבייט, די ענגליש איז אויך נישט אועוקצומאכן, נאר ס'איז א שאד אז ס'איז נישט ווי די אידיש, אסאך טעותים, בעיקר גראמאטיש, און אויך נישט אלעס וואס באלאנגט אויף אידיש קען גיין אין ענגליש. (אינעם בוך "דע רעבע" וואס הרב מייזליש האט ארויסגעגעבן פון רבי'ן זי"ע איז אויך דא זאכן וואס וואלטן נישט געדארפט אריינגיין, ואכ"מ).

לכתחילה אריבער האט געשריבן:

יוסף שרייבער האט געשריבן:קאם אן, ר' יונה וואלט זיך לכאורה באליידיגט אויב ער זאל הערען איר האלט ער ווייסט נישט צו זאגען פונעם באקאנטען דזשעיקאב שיף.

ער וואלט זיך מער באליידיגט אז ער האט געשריבן אויף אים טיטלען.

איך בין מיט הרב שרייבער, ר' יונה האט גאנץ גוט געוואוסט ווער שיף איז געווען, איך האלט נאר נישט אז ער האט געהאט עפעסא כוונה פון היסטאגראפיע, נאר ענדערש א שיגרא דלישנא.

מיללער האט געשריבן:

לכתחילה אריבער האט געשריבן:

יוסף שרייבער האט געשריבן:קאם אן, ר' יונה וואלט זיך לכאורה באליידיגט אויב ער זאל הערען איר האלט ער ווייסט נישט צו זאגען פונעם באקאנטען דזשעיקאב שיף.

ער וואלט זיך מער באליידיגט אז ער האט געשריבן אויף אים טיטלען.

איך בין מיט הרב שרייבער, ר' יונה האט גאנץ גוט געוואוסט ווער שיף איז געווען, איך האלט נאר נישט אז ער האט געהאט עפעס א כוונה פון היסטאגראפיע, נאר ענדערש א שיגרא דלישנא.

אויב כ'וועל געדענקען וועלעך אים פרעגען אי"ה.

איך האב אמאל געליינט דעם ערשטן חלק, איך געדענק נישט עס זאל זיין אזוי מורא'דיג, איך וואלט עס נישט אנגערופן א דורכדרינגענדע מקיף'דיגע ארבייט, זעהט אויס מער שטיקלעך דא און דארט זעיר פה זעיר שם געבויט אויף צייטונגס אויסשניטן וואס קענען מעגליך געבן א בליק אריין אין יענע לעבן, אבער נישט קיין ריכטיגע בליק. בכלל - לכאורה צוליב ביזנעס חשבונות פון די נסיעות... - איז ער אויף א מיסיע מרבה צו זיין צדיקים און גאונים אין אמעריקע וויפיל עס לאזט זיך. יעדער בנש'ק'ל וואס האט זוכה געווען די צייטונגען זאלן אים דערמאנען בטעות צומאל אין באצאלטע אנאנסן ווערט א צדיק הדור.

קען זיין אבער איך האב עס שוין געליינט צו לאנג צוריק, מעגליך עס איז בעסער ווי איך געדענק.

רעדנדיג איבער יעקב שיף און ישיבת רי"א דערציילט הרב רקפת/ראטהקאפף א טשיקאווער עפיזאד:
אמאל האט דער פילאנטראפ שיף באזוכט די ישיבה, איז ער אנגעקומען אינמיטן א לומדי'שע שיעור פון הג"ר בנימין אראנאוויטש מרמ"י הישיבה, דער שיעור איז געווען אין שו"ע יו"ד הל' מליחה, דער ע"ה שיף גיט א פרעג איבער וואס דער "לעקטשור" איז,, ווען מ'האט אים געזאגט אז מ'לערנט איבער כשר מאכן פלייש. זאגט ער "איך גיב נישט קיין געלט פאר אן אינסטיטוציע ווי מ'איז פארנומען מיט צוגרייטן עסן..."

מי חכם האט געשריבן:איך האב אמאל געליינט דעם ערשטן חלק, איך געדענק נישט עס זאל זיין אזוי מורא'דיג, איך וואלט עס נישט אנגערופן א דורכדרינגענדע מקיף'דיגע ארבייט, זעהט אויס מער שטיקלעך דא און דארט זעיר פה זעיר שם געבויט אויף צייטונגס אויסשניטן וואס קענען מעגליך געבן א בליק אריין אין יענע לעבן, אבער נישט קיין ריכטיגע בליק. בכלל - לכאורה צוליב ביזנעס חשבונות פון די נסיעות... - איז ער אויף א מיסיע מרבה צו זיין צדיקים און גאונים אין אמעריקע וויפיל עס לאזט זיך. יעדער בנש'ק'ל וואס האט זוכה געווען די צייטונגען זאלן אים דערמאנען בטעות צומאל אין באצאלטע אנאנסן ווערט א צדיק הדור.

קען זיין אבער איך האב עס שוין געליינט צו לאנג צוריק, מעגליך עס איז בעסער ווי איך געדענק.

גראדע רבי יונה ווי אנדערע היסטאריקערס פון 'פריערדיגן דור' האט א שטיקל 'שמעק' און זיין צענזור נאז איז זייער לאנג, ער פראבירט נישט צו מאכן יעדן צולייגער פאר א גרויסער צדיק, הגם דאס נוא יארקער אידנטוהם לעכצט נאך נייע צדיקים שוכני עפר ובערענשטיין יוכיח.

אלס איינער וואס טוט זייער אסאך אין דער געשיכטע פון אידישקייט אין אמעריקא, קען איך דיר זאגן אז אחרי ככלות הכל אז מ'נעמט דאס ביכל פון ר' יונה זז"ג איז דאס א מייסטער ווערק! ער איז נישט בלויז מקיף נאר נעמט דורך אין תוך תוך דער מצב פון אידישקייט, ד.ה. לויט וויפיל ס'איז מעגליך דאקומענטאריש צו וויסן דערוועגן. מען דארף אבער נעמען אין באטראכט אז ער באציהט דאס ביכל בעיקר ארום דער בית מדרש הגדול, ממילא דערפאר האט אויסגעפעלט ארויסצושרייבן אסאך נעמען ווייל מען האט גערעדט פון א פרטיות'דיגע געשיכטע.

מי חכם האט געשריבן:איך האב אמאל געליינט דעם ערשטן חלק, איך געדענק נישט עס זאל זיין אזוי מורא'דיג, איך וואלט עס נישט אנגערופן א דורכדרינגענדע מקיף'דיגע ארבייט, זעהט אויס מער שטיקלעך דא און דארט זעיר פה זעיר שם געבויט אויף צייטונגס אויסשניטן וואס קענען מעגליך געבן א בליק אריין אין יענע לעבן, אבער נישט קיין ריכטיגע בליק. בכלל - לכאורה צוליב ביזנעס חשבונות פון די נסיעות... - איז ער אויף א מיסיע מרבה צו זיין צדיקים און גאונים אין אמעריקע וויפיל עס לאזט זיך. יעדער בנש'ק'ל וואס האט זוכה געווען די צייטונגען זאלן אים דערמאנען בטעות צומאל אין באצאלטע אנאנסן ווערט א צדיק הדור.

קען זיין אבער איך האב עס שוין געליינט צו לאנג צוריק, מעגליך עס איז בעסער ווי איך געדענק.

אבי גערעדט,

קודם האט איר געליינט נאר חלק א', מאך נישט אזוי אוועק בעפאר די זעהסט די גאנצע זאך
ואידך, ער איז אויף א מיסיע מרבה צו זיין צדיקים פאר ביזנעס.... נישטא ווער ס'זאל לאכן!
גראדע, קוק אין זיין ערשטע ספר/קונטרס, ערשטע אידישע קהלות אין אמעריקא, וועסטו זעהן אסאך א לענגערע רשימה, פארט מאכט ער נישט נסיעות איבעראל

איך האב שוין היבש אפגעליינט און איך ווייס נישט פארוואס מאנכע זאגען דאס ענגליש איז פעלערהאפטיג. עס איז פיין איבערגעטייטשט אין א געשמאקען ענגליש וואס האלט אויס גראמאטיש. כאטש עס זענען טאקע פארהאנען אייניגע טעותי הדפוס אדער שוואכע איבערזעצונגען, זענען זיי גאר ווייניג, און לכה"פ 97% פונעם בוך איז פיין. (דיסקלעימער: איך האב דער second revised edition, און עס איז מעגליך אז דארט האבען זיי פארראכטען די טעתים.)

בדרך אגב, איך האב דארט געזעהן א קול קורא וואס איז געדרוקט געווארען אין אמעריקא מיט קנאפע הונדערט יאר צוריק, און דערין ווערט גענוצט דעם ווארט 'טרייען' (אנשטאט פראבירען). עס איז אינטרעסאנט צו וויסען וויפיהל יאר דער ווארט איז שוין אין באנוץ.

גיי אויף היברו בוקס, קוק אביסל ספרים אדער ביכער אדער כאטש וואס פון יענע תקופה, וועסטו זען פיל מיט ענגלישע ווערטער אריינגעמישט אין די אידישע שפראך. (איך רעד פארשטייט זיך פון אמעריקאנע ליטעראטור).

און ווער רעדט נאך פון עדווערטייזמענט. כ'מיין עס איז געווען א רייץ צו ווערן "אריינגעגלידעד". און ווערטער ווי "לעידיס אקזילערי", און ענדליכס, וואס מען וואלט היינט ניטאמאל געחולמט צו נוצן, איז געווען זייער גאנגבאר.

וואס דארפט איר מער, דערפון וואס דער רב הכולל האט זיך אויך גאר שנעל דערלערנט דער שפראך, אין א באריכט וואס איינער האט געשריבן צען חדשים נאך דעם רב הכולל'ס אנוועזנהייט אין נוא יארק, דערציילט ער ווי ערשטוינט ער איז געווארן צו הערן דעם רב הכולל ווי ער האט דורכאויס א רעדע אין דער עלדרידזש סטריט שוהל, אריין געווארפן אזעלכע ווערטער ווי 'פאקעט' 'וואטש' 'בלאק' 'קלאק' 'א קאממענער מענטש' א.נ.