אידישע וועלט פארומס

גנזי יהודה - אוסף כת"י מגנזי הרבני הנגיד ר' אברהם יודא מאנדל - י"ל לרגל בר מצוה של בנו נ"י

בכלליות א הערליכער ארבייט, ס'איז זיכער ווערד א הון רב די אלע הייליגע כתבים, ער שטעלט ארויס מכתבים מיט א שטיקל היסטאריע דערצו נישט סתם כתבי ידות, און ווארפט צו פאר יעדן א ביינדל רבני הונגריה חסידים-גאלציען-פוילן, ליטאים, ספרדים, ביים באשרייבען די השתלשלות הכותב והסתעף ארום די מכתב וואלט וועין געקענט זיין מיט אביסל מער געשמאק, ער פראבירט צו גיין אויפן אר"י נוסח, אבער וואס זאלן מיר טון אז מיר זענען אונגארישע...

א גרויסן יישר כח פאר הרבני הנכבד הנגיד ר' אברהם יידל מאנדעל הי"ו פארן אנטפלעקען זיינע אומשאצבארע אוצרות פאר אונז... מיר זעין ס'איז נאר חלק א' מיר ווארטן מיט שפאנונג אויף חלק ב'- נאר אויף שמחות.

סיגוט האט געשריבן:גנזי יהודה - אוסף כת"י מגנזי הרבני הנגיד ר' אברהם יודא מאנדל - י"ל לרגל בר מצוה של בנו נ"י

אוואו קאן מען עס קריגן?
ףבד״וו, א כתב יד איינמאל עס ווערט מפורסם פארלירט עס געוויינליך היבש פונעם ווערט (פאראן אויסנאמן, אבער בכלליות איז אזוי)

שטארק זיך האט געשריבן:

סיגוט האט געשריבן:גנזי יהודה - אוסף כת"י מגנזי הרבני הנגיד ר' אברהם יודא מאנדל - י"ל לרגל בר מצוה של בנו נ"י

אוואו קאן מען עס קריגן?
ףבד״וו, א כתב יד איינמאל עס ווערט מפורסם פארלירט עס געוויינליך היבש פונעם ווערט (פאראן אויסנאמן, אבער בכלליות איז אזוי)

נא וודאי פארלירט דאס די ווערט.. אבער ר' יידל האט געוואלט מהנה זיין נאך אידישע קינדער מיט דעם אוצר!

נישט געווען צום פארקויפן, מען האט נאר געדריקט עטיליכע צענדליגער פאר א מיעוט ידידים.

דער ספר איז מעשי ידיהם להתפאר פון מכון גנזים, ובראשם דערקענט זיך די ארבעט פון דעם באקאנטן חוקר וכותב הרה"ג ר' יחיאל גולדהבר שליט"א פון ירושלים עיה"ק. דער מעלה פונעם ספר אז דאס איז נישט אבי צוזאמגעווארפן כתבי ידות צו יוצא זיין, נאר יעדעס בריוו האט א תולדות פונעם כותב און א תולדות אויפן מקבל (אויף ווי ווייט מעגליך כמובן), און דער הויעכפונקט איז דער רקע המכתב, דהיינו די פרשה אדער שאלה פון וואס דער בריוו רעדט זיך.

דער ספר איז איינגעטיילט אין פרקים לויט די פלעצער ארום די וועלט אלס איין מוקדם ומאוחר בתורה. די פריעסטע בריוו וואס מיר געפינען אין ספר איז א כתב יד פון איבער 300 יאר צוריק פון דעם ספרדישן גאון ומקובל רבי משה זכות הרמ"ז געשריבן בשנת תנ"ג. די שפעטסטע בריוו איז פון הגאון רבי מיכאל בער ווייסמאנדל געשריבן בשנת תשט"ז. יעדער כתב יד פאר זיך איז אן אוצר בלום פון היסטאריע און ידיעות נרחבות וואס ווארפט א ליכט אויף פארשידענע פרשיות און פולמוסין במשך הדורות.

איז דאס ענדליך צו די ספרים שנות דור ודור?

ר' שמואל דוד פריעדמאן פון בארא פארק האט אויך אמאל ארויסגעגעבן עפעס ענדליכ'ס, ווער געדענקט?

יא האמער די ספר! אויסערגעווענדליך שיין! און טאקע ארויסצוברענגען, אז די כתבים ליגען נישט אין סעיף אוועק געפאקט עד כי יבא שילה, און עס ווערט פארקויפט אדער פארלוירן, נאר מען דריקט עס אז די וועלט זאל הנאה האבן. איז פשט אז מען איז מחשיב די בריווען אליין און נישט די "מאנעטערי" ווערט דערפון.

חוץ פון די בריוו פון די גדולי ישראל, האבעך זעך אפגעשטעלט ביי די בריוו פון די גדולי תלמידי החת"ס צו באראן ראטשילד, אז ער זאל ערלעדיגען א אודיענץ ביים קעניג, און צו קענען אנפאנגען דעם טיילונג פלאן, געשריבן בכתב יד פונעם הייליגען מהר"ם א"ש זי"ע.

עס איז לכאורה פון די אינטערעסאנטסטע און וויכטיגסטע בריווען פונעם טיילונג. קודם די הערליכע טיטלען וואס באראן ראטשילד ווערט באטיטעלט! ממש להפליא. און דערנאך די חתימות פון די אלע גדולי ישראל, ובתוכם פון הייליגען ייטב לב זי"ע.

לכתחילה אריבער האט געשריבן:יא האמער די ספר! אויסערגעווענדליך שיין! און טאקע ארויסצוברענגען, אז די כתבים ליגען נישט אין סעיף אוועק געפאקט עד כי יבא שילה, און עס ווערט פארקויפט אדער פארלוירן, נאר מען דריקט עס אז די וועלט זאל הנאה האבן. איז פשט אז מען איז מחשיב די בריווען אליין און נישט די "מאנעטערי" ווערט דערפון.

חוץ פון די בריוו פון די גדולי ישראל, האבעך זעך אפגעשטעלט ביי די בריוו פון די גדולי תלמידי החת"ס צו באראן ראטשילד, אז ער זאל ערלעדיגען א אודיענץ ביים קעניג, און צו קענען אנפאנגען דעם טיילונג פלאן, געשריבן בכתב יד פונעם הייליגען מהר"ם א"ש זי"ע.

עס איז לכאורה פון די אינטערעסאנטסטע און וויכטיגסטע בריווען פונעם טיילונג. קודם די הערליכע טיטלען וואס באראן ראטשילד ווערט באטיטעלט! ממש להפליא. און דערנאך די חתימות פון די אלע גדולי ישראל, ובתוכם פון הייליגען ייטב לב זי"ע.

די בריוו גראדע איז שוין געווען געדרוקט אין כרם שלמה

שטארק זיך האט געשריבן:

סיגוט האט געשריבן:גנזי יהודה - אוסף כת"י מגנזי הרבני הנגיד ר' אברהם יודא מאנדל - י"ל לרגל בר מצוה של בנו נ"י

אוואו קאן מען עס קריגן?
ףבד״וו, א כתב יד איינמאל עס ווערט מפורסם פארלירט עס געוויינליך היבש פונעם ווערט (פאראן אויסנאמן, אבער בכלליות איז אזוי)

וואס איז פשט?
די קדושה פונעם בריוו עקספייערט איינמאל עס איז שוין געדרוקט?
די צדיקים וואס האבן זיך באנוצט מיט בריוון פון פריערדיגע צדיקים אלס א סגולה [ווי צב"ש רבי שמואל העלער האט יעדע נאכט געלייגט אונטערן קושן א בריוו פונעם רוזינער] האבן געמוזט מקפיד זיין נאר צו נוצן א בריוו וואס איז נישט געדרוקט?

קען איינער מאכען א רשימה ווער ס'ווערט אלס אויסגערעכנט אונעם גנזי יהודה? מפתח שמות? פון וועם איז אלס דא א נייע כת"י?

נחוניא האט געשריבן:

שטארק זיך האט געשריבן:

סיגוט האט געשריבן:גנזי יהודה - אוסף כת"י מגנזי הרבני הנגיד ר' אברהם יודא מאנדל - י"ל לרגל בר מצוה של בנו נ"י

אוואו קאן מען עס קריגן?
ףבד״וו, א כתב יד איינמאל עס ווערט מפורסם פארלירט עס געוויינליך היבש פונעם ווערט (פאראן אויסנאמן, אבער בכלליות איז אזוי)

וואס איז פשט?
די קדושה פונעם בריוו עקספייערט איינמאל עס איז שוין געדרוקט?
די צדיקים וואס האבן זיך באנוצט מיט בריוון פון פריערדיגע צדיקים אלס א סגולה [ווי צב"ש רבי שמואל העלער האט יעדע נאכט געלייגט אונטערן קושן א בריוו פונעם רוזינער] האבן געמוזט מקפיד זיין נאר צו נוצן א בריוו וואס איז נישט געדרוקט?

וועלטס חוכעם , ער רעדט פון מאנעטערי וועליו, קאפיש?

ראש הקהל האט געשריבן:קען איינער מאכען א רשימה ווער ס'ווערט אלס אויסגערעכנט אונעם גנזי יהודה? מפתח שמות? פון וועם איז אלס דא א נייע כת"י?

איך הער אז עס איז דא א נייער בריעוו פון דעם בעל דברי יואל ויואל משה על הגאולה והתמורה טיב לבב, צו חתן אחיו בעל שפע חיים ודברי יציב ועוד קודם המלחמה

hotwire האט געשריבן:

ראש הקהל האט געשריבן:קען איינער מאכען א רשימה ווער ס'ווערט אלס אויסגערעכנט אונעם גנזי יהודה? מפתח שמות? פון וועם איז אלס דא א נייע כת"י?

איך הער אז עס איז דא א נייער בריעוו פון דעם בעל דברי יואל ויואל משה על הגאולה והתמורה טיב לבב, צו חתן אחיו בעל שפע חיים ודברי יציב ועוד קודם המלחמה

אם איתא הרי זה חידוש גדול.
און וואס איז דער תוכן האגרת?

בעאבאכטער האט געשריבן:

hotwire האט געשריבן:

ראש הקהל האט געשריבן:קען איינער מאכען א רשימה ווער ס'ווערט אלס אויסגערעכנט אונעם גנזי יהודה? מפתח שמות? פון וועם איז אלס דא א נייע כת"י?

איך הער אז עס איז דא א נייער בריעוו פון דעם בעל דברי יואל ויואל משה על הגאולה והתמורה טיב לבב, צו חתן אחיו בעל שפע חיים ודברי יציב ועוד קודם המלחמה

אם איתא הרי זה חידוש גדול.
און וואס איז דער תוכן האגרת?

ולפליאה מה זו עושה??
"האהבה" לדודו התחיל רק בעת בואו לאמעריקא

ה"דברי יציב" מקלויזנבורג ז"ל שלח מכתב בקשה לדודו בשנת תרצ"ג בעת בואו הרשע הגרמני על כס הממשלתי, ושנאת ישראל התחיל באופן מר באיירופא.

ובקשתו ממרן דודו היתה לעשות אסיפת הרבנים, ושם לגזור תעניתים על הציבור על מר המצב.

ומרן מ'סאטמאר ז"ל מענה לבקשתו ש"במי שבקי במצב הדור, ובמעמד האסיפות שבדורות אלו אינו רואה שום תכלית מעשיית אסיפה"
ואמנם מה שהיה ראוי לעשות הוא לתקן פירצות הדור בכמה ענינים…

באמת אין מיינע אויגן איז דאס בריוו א שטיקל ליצנות בכבודו פונעם "דברי יציב ז"ל" א וואונדער איז מיר צו וואס מען האט געקליבען פון צווישן אלע הונדערטער כתבי ידות ממרן מ'סאטמאר ז"ל דוקא דיזע… שוין.. האט מען דאך מיך נישט באויפטראגט להגון על כ"ק האדמו"ר מקלויזנבורג ז"ל

איך כאפ נישט די ליצנות פונעם דברי יציב..

א וואונדער איז נישט פארוואס מ'האט דאס געקליבן...

אגב, דער בריוו איז שוין דאכט זיך געדרוקט אפאר מאל.

לזיכו הרבים, ברענג איך דעם מפתח פונעם ספר גנזי יהודה, שיו"ל ע"י הרבני הנגיד ר' אברהם דוב יודא מאנדל הי"ו, לרגל בר מצוה של בנו נ"י.

ר' יודל דבר גדול עשה, שלא החזיק טבותא לנפשי' און מזכה געווען דעם רבים, מיט די כתבי ידות וואס רובו דערפין ווערט די ערשטע מאל מפורסם, יישר כח וחילו לאורייתא.

איך ברענגט דא דער מפתח פונעם ספר, ווי ער רעכענט אויס די כתבי ידות און די תוכן דערפון, דער ספר איז איינגעטיילט אין 7 פרקים לויט די מדינות.


גנזי גדולי ופוסקי אשכנז והסביבה

הגאון רבי צבי הירש אשכנזי אב"ד אה"ו, החכם צבי
פסק דין פשרה בין קהילות אלטונא והאמבורג, בצירוף חתימתו הנדירה ביותר

הגאון ר' יעקב הכהן פאפירש השב יעקב
אודות תהילים מלוקט, הנקרא תהילים החיד"א

הגאון רבי יחזקאל סג"ל לאנדא הנודע ביהודה ובית דינו הגדול בפראג
פסק דין בין החברא קדישא, ובין הגבאים דהקהילה, בענין בנין חומת הבית החיים בפראג

הגאון רבי מרדכי בנעט אבד"ק ניקלשבורג והמדינה
אזהרה חמורה לקהילת העלישוי במדינת מעהרן אודות איסור יחוד

הק"ק רבי יצחק זעקיל ליב הבעל שם ממיכלשטאט
מכתב שלומים לחבר

הגאון רבי מאיר לייביש מלבי"ם אב"ד בוקארעסט
אל הגאון רבי שלמה זלמן אולמאן אב"ד מאקאווא היריעות שלמה
בו הוא מוכן להושיט יד כדי לבוא לעזרתו כדי לעצור בעד השפעת המתקדים


גנזי חכמי וקדושי הספרדים

הגאון המקובל רבי משה זכות הרמ"ז אב"ד וויניציא ו-מנטובה באיטליה

איגרת הקודש מהה"ק רבי חיים בן עטר אור החיים הק'
מאמר א' תיאור סדר הלימוד בישיבתו הק' כנסת ישראל בעיר עכו
מאמר ב' עליית האור החיים הק' לארה"ק

הגאון רבי חיים חזקיהו מדיני השדי חמד
להגאון רבי עקיבא יוסף שלעזינגער הלב העברי
אודות שם הספר שדי חמד, שערער עליו הלב העברי


גנזי מאורי וצדיקי החסידות

פרשת תפילין כתיבת הה"ק רבי משה מפשעווארסק האור פני משה
גדלות וקדושת כתיבת בעל האור פני משה, ותורת צורת האותיות הקדושות

הה"ק רבי חיים מטשערנאוויץ - באטשאן הבאר מים חיים
פסק בית דין בענין מכירת בית אלמנה ויתומים

הה"ק רבי ישראל מרוזין
אל ממוני ואמרכלי הכולל ואנשי שלומו בעיה"ק טבריא ת"ו מכתב לגבאי הכולל בטבריא עיה"ק

הה"ק רבי אהרן מטשערנוביל להה"ר רבי דוד משה מטשורטקוב
מכתב פריסת שלום וברכת לשנה טובה


גנזי גדולי וקדושי אונגארן

תשובה להלכה מהגאון רבינו משה סופר החתם סופר
בענין השם ארון בשמות גיטין

המכתב הראשון בענין הטיילונג מהמהר"ם א"ש ועוד תלמידי החתם סופר
לבארון אשר אנשיל ראטשילד מפראנקפורט
להשתדל אצל הקיסר עבור קבלת משלחת הרבנים ממדינת אונגארן

הגאון רבי אברהם שמואל בנימין סופר הכתב סופר
אודות שידוך בנו הגדול רבי יעקב עקיבא

הה"ק רבי חיים צבי טייטלבוים העצי חיים מסיגוט
פסק דין בדיני ממונות, גם דעת העצי חיים אודות אגודת ישראל

הה"ק מרן יואל טייטלבוים אבד"ק סאטמאר
לח"א הה"ק רבי יקותיאל יהודה ה"ש אבד"ק קלויזנבורג
אודות קביעת תענית בימים הקשים לפני המלחמה האחרונה

הגאון רבי שאול בראך אבד"ק קאשוי אל הה"ק מרן יואל ט"ב אבד"ק סאטמאר
אודות דו"ד עם הגאון רבי שמואל ענגיל אבד"ק ראדאמישלא

הגאון רבי מיכאל בער ווייסמאנדעל בעל תורת חמ"ד ראש ישיבת נייטרא
מכתב פיוס לחבר


גנזי צדיקי ומנהיגי גאליציע

הה"ק רבי יצחק אייזיק אייכענשטיין מידיטשוב
הסכמה לשידוך שהוא מן השמים [הגאון רבי יעקב טויביש אבד"ק יאס, עם הגאון רבי חיים סופר אבד"ק מונקאטש]

הה"ק רבי יהושע רוקח אבד"ק בעלזא
מברך לגביר שהלוה לו למעות חיטים

הגאון רבי יצחק אהרן איטינגא אבד"ק לבוב ונשיא רבי מאיר בעל הנס, להה"ק רבי יחזקאל שרגא הלברשטאם אבד"ק שינאווא
אודות שקלי ארץ הקודש, חתום גם גיסו הגאון רבי ישראל הכהן ראפפורט אבד"ק טורנא בעל שו"ת מהר"י הכהן

הה"ק רבי שמחה ישכר בער הלברשטאם אבד"ק ציעשנוב הדברי שמחה
לחסידיו בקהילת לאנצוט שיבוא לשבות בעירם

הה"ק רבי חנה הלברשטאם הי"ד אבד"ק קאלישיץ להרב רבי ישעי' אשר זעליג מרגליות מירושלים עיה"ק
בענין הירושלמי שבנין בית המקדש עתיד להבנות קודם למלכות בית דוד


גנזי אדמור"י וגדולי פולין

הגאון רבי חיים אלעזר וואקס בעל הנפש חיה להה"ק רבי יצחק קאליש מווארקא
שישתדל אצל שר משה מאנטיפיורי

תלמידי הה"ק רבי בונם מפשיסחא - הה"ק רבי יצחק מאיר מגור החידושי הרי"ם והה"ק רבי יצחק מווארקא ועוד
לשר משה מאנטיפיורי

הה"ק רבי אברהם מרדכי אלתר מגור האמרי אמת
מבקש מחסיד שיפרע חובו

הה"ק רבי קלונימוס קלמן שפירא הי"ד מפיאסעצנא החובת התלמידים
מכתב חיזוק והדרכה לתלמיד באה"ק


גנזי גאוני וצדיקי ליטא

הגאון רבי יוסף דוב סאלאווייטשיק מבריסק הבית הלוי לאביו רבי יצחק זאב הלוי
אודות שרשן ש'נאה' דורש ואינו נאה מקיים

הה"ק רבי ישראל סאלאנטער מייסד תנועת המוסר כתבו בסוף ימיו בעת שהותו בפאריז
אודות תרגם הש"ס לאלו אשר יסוד עסקם במדעים

הגאון רבי ישראל מאיר הכהן החפץ חיים מראדין, לרב אחד בעיר ניו יארק
שולח לו מאמר שחיבר לרבנים אשר בארצות הברית לעמוד בפרץ וללמוד עם אחב"י תורת ד'

הגאון רבי אברהם ישעי' קרליץ החזון איש להרב רבי ישעי' אשר זעליג מרגליות מירושלים עיה"ק
אם יכולין חכמי הדור היום לנדות כוחות החיצונים כמו שעשה רשב"י

טענקס.

ווייסט איינער צו מען קען קריגען דעם ספר?

וואו קען מען באקומען דעם ספר?

לכאורה ביי הרב מאנדל אליין, אויב האט ער נאכנישט פארטיילט אלע.

לכתחילה אריבער האט געשריבן:חוץ פון די בריוו פון די גדולי ישראל, האבעך זעך אפגעשטעלט ביי די בריוו פון די גדולי תלמידי החת"ס צו באראן ראטשילד, אז ער זאל ערלעדיגען א אודיענץ ביים קעניג, און צו קענען אנפאנגען דעם טיילונג פלאן, געשריבן בכתב יד פונעם הייליגען מהר"ם א"ש זי"ע.

עס איז לכאורה פון די אינטערעסאנטסטע און וויכטיגסטע בריווען פונעם טיילונג. קודם די הערליכע טיטלען וואס באראן ראטשילד ווערט באטיטעלט! ממש להפליא. און דערנאך די חתימות פון די אלע גדולי ישראל, ובתוכם פון הייליגען ייטב לב זי"ע.

בייגעלייגט א בילד פונעם בריוו...

די בריוו פון הרה,ק רבי אהרן טשערנאבלער איז נדיר ביותר שחותם ביחד עם שלשה בניו - שהגדול מהם נפטר ל"ע בחיין

בס"ד,

געזען דעם ספר, מלא וגדוש, נישט נאר אין די גרויסע ווערטער, נאר אויך מתחת לקו פארווארפן זיך געוואלדיגע אוצרות און ידיעות נפלאות.

עס איז אמת זייער אינטערעסאנט פשוט צו זעהן די לשונות פון די גאונים וקדושים מנהיגי ישראל, די הערליכע שפראך, בכבוד והערצה, די פליסיגע מליצות, די אקטועלע מצבים פון כלל ישראל יעדן זמן און מדינה באזונדער, ממש א ספר נפלא אריינצוקוקן.

וועגן דעם בריוו פון דברי יציב צום דברי יואל האב איך געפרעגט איינעם וואס איז גוט באקאנט מיט די היסטאריע האט ער געזאגט אז פון פאר די קריג זענען דא אסאך בריווען און דאס דערמאנטע דא איז נישט קיין חידוש.

איינער האט מיך היינט "געטאלקט" (קאפירייט) אז מען קען עס באקומען פאר 25 טאלער ביי ביגלאייזן.

#נישט קונפערמד

yes bigeleisen has it