אידישע וועלט פארומס

שטארק זיך האט געשריבן:די נישט צענזורירטע פון הרב לעהמאן ז״ל לזמנו ומקומו כתבן.
דוגמא:
בוסתנאי, אין אונזער צענזורירטער ווערסיע האט זיך בוסתנאי באפריינדעט מיט׳ן פרינץ דאראל;
ווידעראום אין די נישט צענזורירטע, איז עס פרינצעסין דארא. 

msp האט געשריבן:הרב שטארק זיך
ביזט אזוי זיכער אז ער האט דאס געשריבען פאר די אסימילאנטען
דאכט זיך אז די אסימילאנטען האבען נישט געליינט דער איזראעליט....

שטארק זיך האט געשריבן:די נישט צענזורירטע פון הרב לעהמאן ז״ל לזמנו ומקומו כתבן.

דוגמא:
בוסתנאי, אין אונזער צענזורירטער ווערסיע האט זיך בוסתנאי באפריינדעט מיט׳ן פרינץ דאראל;
ווידעראום אין די נישט צענזורירטע, איז עס פרינצעסין דארא. 

שטארק זיך האט געשריבן: ער האט דאס געשריבן (דער גאנצער איזראעליט) צו זיין א קאנקורענט פאר די רעפארם ליין מאטריאל.

שטארק זיך האט געשריבן:די נישט צענזורירטע פון הרב לעהמאן ז״ל לזמנו ומקומו כתבן.

דוגמא:
בוסתנאי, אין אונזער צענזורירטער ווערסיע האט זיך בוסתנאי באפריינדעט מיט׳ן פרינץ דאראל;
ווידעראום אין די נישט צענזורירטע, איז עס פרינצעסין דארא. 

משען האט געשריבן:לפי ידיעתי האט מנחם מענדל קיינמאל נישט געשריבן אליינס קיין ביכער/מעשיות, אויסער די סיפורי צדיקים, וואס א גרויסער טייל דערפון זענען מלוקט, און עס איז טאקע נישט אזוי גוט געשריבן. ער האט זיך געמאכט זיין אייגענעם אידיש, וואס איז לכאורה געווען זייער גרינג וויבאלד ער האט איבערגעזעצט עפ"י רוב גראד פון דייטש.

דער גרעסטער טייל פון זיינע אינטערעסאנטע מעשיות קומען פון הרב לעהמאן, וואס איז כמעט נישטא בדומה לו צו קענען אריינפלעכטן אמת'ע היסטארישע פאקטן (איך האב אים נאך קיינמאל נישט געכאפט ביי קיין גרייז, און נישט ביי קיין משכיל'ישע פארדרייטע היסטאריע. אויב אמאל האב איך געמיינט אז יא האב איך שפעטער געזען אז ס'איז מחמת קוצר המשיג) אין א מעשה אזוי קונציג, אז ס'זאל ניטאמאל שטערן דעם ריטם פון די מעשה. אלס קינד האב איך אלעמאל געליינט זיינע מעשיות און געמוזט אויסלאזן די היסטאריע לעקציעס, אדער די טיפע פילאזאפישע אריינקריכן אין די וועלט'ס היסטאריע, און מיט דעם אלעם האבן די ביכער געצויגן ווי א מאגנעט.

איין פראבלעם האט מנחם מענדל אז ער האט נישט געקענט גוט פארוואסערן די שטיקלעך וואס ער האט ארויסגעשניטן. איך פלעג אפט איבערליינען א פאראגראף איינמאל און נאכאמאל און נאכאמאל און נישט געקענט פארשטיין וואס דארט טוט זיך, ביז ווען איך האב געליינט די געשיכטעס אויף אנדערע שפראכן... ספעציעל האב איך דאס געהאט ביי ר' יוסלמאן (איינער דא האט אמאל פארשטאנען דעם געשפרעך צווישן ריטער פערכטער און דעם אפיציר מארבאך וואס האט אים אומגעברענגט...? ועוד כהנה וכהנה), אבער אויך מיט אנדערע ביכער. איך ווייס אז לעהמאן איז געווען כוונתו לשמים, און איך פארשטיי ער האט געדארפט צענזורירן, אבער דאס נישט געהעריג 'צוזאמשמעלצן' די שטיקלעך ארום און ארום צייגט אויף א שוואכע שרייבן קוואליפיקאציע.

סיי וויאזוי האט ער מיר אסאך צוגעשטעלט וואס צו טון פאר לאנגע יארן. זאל עס אים זיין צו מצוה.

[אגב, איינע פון זיינע ערשטע ביכער אין דעם מאדערנעם פארמאט, מיט די הארטע קאלירטע דעקלעך, איז געווען וועגן איינעם נתן אנשפאך וואס האט איבערגעלאזט זיין קינד ביים פריץ און שיעור אים גענומען פאר איידעם צו זיין טאכטער/שוועסטער, איך קען זיך נישט דערמאנען דעם נאמען פונעם בוך, און איך זוך עס שוין יארן לאנג. איך וויל עס איבערליינען. ס'ליגט מיר נאך אין די ביינער די טאפאזן און שמאלקאדן (געדענק גוט???) וועלכע האבן זיך צוזאמגעשמאלצן ביים אלטן האנס נאך געטראפן ווערן א בליץ, און אנגעצינדן מיין קינדערישע פאנטאזיע צום העכסטן גראד. אפשר ווייסט עמיצער וואו מ'קען עס פארשאפן?]

משען האט געשריבן:דער גרעסטער טייל פון זיינע אינטערעסאנטע מעשיות קומען פון הרב לעהמאן, וואס איז כמעט נישטא בדומה לו צו קענען אריינפלעכטן אמת'ע היסטארישע פאקטן (איך האב אים נאך קיינמאל נישט געכאפט ביי קיין גרייז, און נישט ביי קיין משכיל'ישע פארדרייטע היסטאריע. אויב אמאל האב איך געמיינט אז יא האב איך שפעטער געזען אז ס'איז מחמת קוצר המשיג) אין א מעשה אזוי קונציג, אז ס'זאל ניטאמאל שטערן דעם ריטם פון די מעשה. אלס קינד האב איך אלעמאל געליינט זיינע מעשיות און געמוזט אויסלאזן די היסטאריע לעקציעס, אדער די טיפע פילאזאפישע אריינקריכן אין די וועלט'ס היסטאריע, און מיט דעם אלעם האבן די ביכער געצויגן ווי א מאגנעט.

שטארק זיך האט געשריבן:אז מען רעדט פון נאוועלן געבויט און צוזאמען געפלאכטן מיט היסארישע פאקטן דארף ארויסגעברענגט די מייסטערהאפטיגע ווערק פון הר״ר י.י. ריינמאן שליט״א המכונה ׳אבנר גאלד׳ פון לעיקוואד וועלעכער האט ארויסגעגעבן א גאנצע סעריע ביכער וואו ער האט פאכמאניש פארשריבן די תקופה פון גזירות ת״ת ות״ת, כת שץ, התקופה אחר הגרוש משפאניע ופארטוגאל ועוד רבות. באגלייט מיט א ריינע השקפה באמונה, א בליק אויף כלל ישראל׳ס תפקיד בזמן פרעניות, מסירת נפש וכדומה.
ווי אויך האט ער קונצליך אריינגעפלאכטן די לעבנס ביאגראפיע פון די ענקי התקופה ווי למשל: דער חכם צבי, בנו היעב״ץ, רבי מנשה בן ישראל, רבי יצחק אבוהב ועוד זכר כולם לברכה.

msp האט געשריבן:פלאי
דו רעדסט וועגען די לעהמאן-ביכער?