אידישע וועלט פארומס

למעלה משבעים האט געשריבן:דא שטייט אז מען האט אים אויך גערופן אלץ דניאל איציג, און זיין טאטע האט געהייסן איציג. דא איז דא א א בילד פון אים.

זיין אידענע איז געווען מרים בת ר' שמחה בונם (דעסויא, ב"ר וואלף) נכד הרמ"א.

דארט שטייט די ליסט פון זיינע קינדער אזוי:
א טאכטער האנכע מיט דוד פרידלענדער (הערה 2).
א טאכטער בילכע מיט נתן פרייהער (שם).
א זון איצק
א טאכטער בלימכע
א זון ר' אליהו
א זון ר' בונם (א איידעם ביי ר' אייזק דסויא, מי זה?) נאמבער 530 דא שטייט שמחה בונם.
א טאכטער פענלכע
א טאכטער ציפרכע
א טאכטער צערלכע
א טאכטער רבקה
א זון ר' יאקאב
א טאכטער רעכלכע
א טאכטער ייטכע

איך זע ער האט געהאט נאך א טאכטער אנריאטה וואס איז נישט אין יענעם ליסט, א איידעם ר' מנדל אופנהיים.

מעשה שהיה אצל הגאון רבי יוסף תאומים (בעל פרי מגדים) שהסתופף בבית מדרשו של הגביר ר' דניאל יפה, ונשאל פעם שאלה ע"י דוד פרידלנדר מראשי המשכילים (הסכלים) בברלין, שהיה חתנו של ר' דניאל יפה, וככה הרהיב עוז והחציף פניו לשאול את הגאון, למה סיפר משה "וְתִמְנַע הָיְתָה פִילֶגֶשׁ לֶאֱלִיפַז בֶּן-עֵשָׂו"?
ומה היה צורך לכתוב זאת בתורה? הבין ר' יוסף מסגנון דבריו שהשואל הוא אפיקורוס, ובא רק לקנטר וכיון שידוע לנו שאין להשיב לאפיקורוס ישראל, וכל שכן שלכופר יותר,
השיב לו: אינני יכול להשיב לך תשובה על שאלתך, הלך דוד פרידלנדר בשמחה לחותנו ר' דניאל ואמר לו, לשווא אתה מבזבז את כספך ומחזיק אנשים כאלה בבית מדרשך, הנה שאלתי אותו שאלה על פסוק שבמקרא ואמר שאינו יודע לענות,
תמה ר' דניאל ואמר הא כיצד? והלא רבי יוסף נחשב לאחד מגדולי הרבנים? וגם רבינו מרא דאתרא הגאון רבי צבי הירש לוין מפליג בשבחו, ענהו דוד פרידלנדר ואמר: אדרבא נסה אתה אותו ושאלהו, והלא הודעת בעל דין כמאה עדים דומה, שלח רבי דניאל וקרא לרבי יוסף והוא מיהר לבוא לפניו, פתח רבי דניאל ואמר: דוד חתני סיפר לי ששאל את כבודו בדברי תורה וכבודו אמר לו שאין בידו להשיב לו תשובה, הייתכן? האם על מנת כן אני מספק לו פרנסתו?
השיב ר' יוסף בחיוך: תנוך דעתך ר' דניאל, עדיין יש בי תורה כדי חמשה דינרים בשבוע שאתה מעניק לי! ועתה אשיב לך על השאלה ששאל חתנך דוד, חתנך שאל שאלה שכבר שאל אותו לפנים מנשה בן חזקיהו שהיה מגלה פנים בתורה שלא כהלכה, בשעה שישב ודרש אגדות של דופי נגד תורתנו הקדושה (סנהדרין צט:) הבנתי שהוא מפקפק חס ושלום ב"תורה מן השמים" ועל כן לא השיבותיו דבר, אבל לך אסביר את הענין, מסורת קבלה היא בידינו: תמנע זו בת מלכים היתה כמו שכתוב "וַאֲחוֹת לוֹטָן תִּמְנָע" (שם, כב).
וכל אלוף הוא מלכות בלי כתר, אדיר חפצה היה להתגייר ולהדבק בזרעו של אברהם אבינו שקידש שם ה' ברבים, באה אצל אברהם, יצחק ויעקב ולא רצו לקבלה, (מפני שהיה שמץ פיסול בייחוס משפחתה), הלכה אצל אליפז בן עשו וגייר אותה (גיור רפורמי) והייתה פילגש לאליפז, כי אמרה מוטב שתהיה אפילו שפחה לאומה זו, ולא גבירה לאומה אחרת.
ומפני שלא היה לאבותינו לדחותה, יצא ממנה עמלק, שציער לישראל, ולכן נאמר "וְתִמְנַע הָיְתָה פִילֶגֶשׁ" וגו' ומזה יש ללמוד לקח, לקרב את הבאים להסתופף תחת כנפי השכינה, זוהי תשובה לשאלה ששאל חתנך,

ראש הקהל האט געשריבן:א גרויסע שכויח למעלה משבעים פאר דו גרויסע טירחא און פאר דו שנעלע תירוץ
קודם כל וואס פאר א מין נעמען זענען דאס, האנאכע, פענלעכע, צערלעכע?

נאך א שנעלע נריסערטש אויף היברו בוקס איז דער דוד פריעדלענדער לכאורה המשכיל הידועה,
כן משמע בהערה שניה שהבאת, וכן ראיתי בהצופה לחכמת ישראל חלק י"ד בודפשט תר"צ פעידזש 5 שבהיברו בוקס, כ'ווייס נישט ווי אזוי צו לינקען, אדרבא כל הרוצה ליטול את השם יחזור וילינקו,

אמנם מאידך גיסא מצאתי בספר מלין דרבנן לר' ישראל מ"ש מנ"ש פפד"א תקמ"א, פעידש 5 ג"כ על היברו בוקס, ונותן שכויח לנדבני הספר, וז"ל
...האלוף הראש והקצין מפורסם כהר"ר דוד בן הקצין המפורסם המנוח כהר"ר חיים פרידלאנדר מק"ב. ה"ר חתן השר ונכבד בישראל הטפסר והנגיד הקצין מפורסם כהר"ר דניאל יצ"ו. והשלישי הוא הנכבד מדיק באמונתו יחיה האלוף התורני והרבני סופר מהיר מוהר"ר איצק יפה סופר ונאמן דק"ק בערלין....

תרי איכא למשמע, אז דער דוד פריעדלענדער איז יא געוועהן אן ערליכע, אפשר איז דאס ביפאר ער איז געווארן א משכיל, ווייסט איינער?
השנית, דער דניאל מיט איצק יפה ווערט נישט דערמאנט אלס טאטע און א זוהן? והרי זה פלא, דלכאורה המדובר אב עם בנו?
האם יש מישהו שיודע הפתרון?

נא_שכל האט געשריבן:ר' קיקיון סתם מוציא לעז על המתים. ויש בה חרם חמור.
ס'ידוע אז ער איז געווען באמת אן ערליכער און פשוטער איד, ס'נאך נישט געווען דעמאלט'ס "שתי" סעיפים, ס'נאך נישט געוון קיין שום טיילונג, זיין איידעם איז געווען מראשי המשכילים, און ער האט געשלעפט די משפחה אהין, אבער ר' דניאל האט כסדר פרובירט צו פארארבייטן אז ער זאל זיך משנה זיין לטוב.

כמדומה אז ער האט אויך צוואה געלאזט אז נאר וואס פירן זיך אויף ווי אידן זאלן אים ירשנען.

איר זענט פרומער ווי דער פרמ"ג? דער פרמ"ג שרייבט אויף אים "כהר"ר דניאל יפה נר"ו", האלטס ער וואלט אזוי געשריבן אויף א משכיל.

נא_שכל האט געשריבן: כמדומה אז ער האט אויך צוואה געלאזט אז נאר וואס פירן זיך אויף ווי אידן זאלן אים ירשנען.

נא_שכל האט געשריבן: ער האט ח"ו מסית געווען אידן צו זיין פון די "נאורים". ?

קיקיון האט געשריבן:

נא_שכל האט געשריבן: ער האט ח"ו מסית געווען אידן צו זיין פון די "נאורים". ?

איך האב דאס נישט געשריבען
איך האב געשריבען פוסח על שתי סעיפים
ער האט געשטיצט ת"ח
און געהאט שייכות אויך מיט,,,,,

יקים האט געשריבן:דער טל חיים פון ליסקא (חתן האך פרי תבואה) איז געוועהן א זון פון ר' משה פריעדלענדער דער רב פון קלייןווארדיין. (חתן ר' ליייבוש הרב הראשון פון קללינווארדיין)
און ר' משה איז געווהן א זון פון ר' דוד
ר' משה האט אויך געהאט א זון ר' דוד וואס איז געוועהן דער שווער פון ר' זלמן בינער אבי ר' חיים משה בינער אבי ר' זלמן בינער וואס ליגט אין ביה"ח קרית יואל
איינער ווייסט אויב דאס האט א שייכות להנ"ל
(אפשר ר' דוד אאיז געוועהן בתחילתו א הערליכע איד און האט געהאט חשוב'ע קינדער

בעזרת ידידי חוקר היוחסין רבי נפתלי אהרן וועקשטיין שליט"א מאשדוד האבען מיר כמעט געטראפן פונקטליך ווי אזוי מ'קומט אן צום מהרש"א ז"ל, און דאס גייט נאך קומען.

אוצרות ליסקא האט געשריבן:

יקים האט געשריבן:דער טל חיים פון ליסקא (חתן האך פרי תבואה) איז געוועהן א זון פון ר' משה פריעדלענדער דער רב פון קלייןווארדיין. (חתן ר' ליייבוש הרב הראשון פון קללינווארדיין)
און ר' משה איז געווהן א זון פון ר' דוד
ר' משה האט אויך געהאט א זון ר' דוד וואס איז געוועהן דער שווער פון ר' זלמן בינער אבי ר' חיים משה בינער אבי ר' זלמן בינער וואס ליגט אין ביה"ח קרית יואל
איינער ווייסט אויב דאס האט א שייכות להנ"ל
(אפשר ר' דוד אאיז געוועהן בתחילתו א הערליכע איד און האט געהאט חשוב'ע קינדער

א גוטן יקים, שלום וברכה, ווארשיינליך זענען מיר קרובים.
און אור הישר והטוב, ברענגט ער אז דער טאטע פון רבי משה אבי הטל חיים היה שמו 'ר' דוד'.
פון ווי ער ברענגט עס, ווייס איך נישט, לכאורה א מסורה און גזירה שוה פון שימלויע רב פון וויליאמסבורג, רבי חיים צבי עהרנרייך שליט"א זז"ג.
לדעתי האט דער טאטע פון ר' משה אבי הטל חיים געהייסן ר' יוסף און אפשר האט דער ר' יוסף'ס' טאטע געהייסן דוד.

ס'איז מיר אויך אונטרעסאנט צו וויסן אויב דער דוד פריעדלאנדער דער משכיל האט שייכות צום טל חיים, צו אפשר גאר א זיידע? וויבאלד דער דוד פריעדלאנדער'ס טאטע האט געהייסן חיים,
כשמו של הטל חיים, אגב, וואס איז דו ר"ת פון ק"ב? וועלעכע שטאט איז עס? און נניח אז יא, ווייסט איינער פרטים פון דער זיידעס פון דער דוד פריעדלאנדער דער משכיל, לכאורה ווייסט מען נישט, עד כמה שידי יד כהה מגעת.

ס'איז אבער גוט צו וויסען ר' יקים, און דאס קענסטו לינקען צו אשכול הטל חיים, אז דער רבי משה פריעדלאנדער'ס אבי הטל חיים שווער, שמו היה רבי יהודה לייב אב"ד קליינווארדיין היה נכד דור ששי להמהרש"א, און און דעס איז נכלל טויזענטע משפחות, הן אלע יוצאי פריעדלאנדער, גם אחיו של הטל חיים, הנמנה כהיום לרבבות, און ווי אויך רובא דרובא נאנאש'ע איינקלעך, ווייל דער רבי יהודה לייב אב"ד קליינווארדיין היה געהאט אן איידעם גאלדבערגער, זיידע פון גאר אסאך נאנאש'ע אייניקלעך,
בעזרת ידידי חוקר היוחסין רבי נפתלי אהרן וועקשטיין שליט"א מאשדוד האבען מיר כמעט געטראפן פונקטליך ווי אזוי מ'קומט אן צום מהרש"א ז"ל, און דאס גייט נאך קומען.

אגב, דער בעל אברך על תהלים האט אויך געהייסן פריעדלאנדער און זיי זענען זיך מתייחס בן אחר בן צום גאון המהר"ם פאדעווע.