לכתחילה אריבער האט געשריבן:איינער זאגט מיר אין אישי, אז כ'האב זיך נישט גענוג מסביר געווען.
לאמיר א טראפעלע מרחיב זיין הדיבור.
ווי בכלל שטייט אין די תורה די ענין פון "אמונה"? עס שטייט אנכי, דאס איז אויף יציאות מצרים, עס שטייט "כי הוא הנותן לך כח", דאס איז אויף הנהגת העולם וכו' וכו', אבער וואו שטייט "פשוט אמונה"?
דאס שטייט אין די פסוק "וידעת היום והשבת אל לבבך כי השם הוא האלקים בשמים ממעל ועל הארץ מתחת אין עוד" (און אויך "אתה הראת לדעת כי השם הוא האלקים אין עוד מלבדו". אבער די חילוקים פון די צוויי פסוקים לאמיר נישט אריין גיין, דאס קען שוין ווערן גערופן "טיפער" וואס די "מלבדו" לייגט איז מוסיף.)
עכ"פ, פאר מען ווייסט וואס די פסוק מיינט, איז דאך נישט שייך אמונה. איז לאמיר זעהן וואס מען דארף פארשטיין אין די פסוק. כ'גיי עס נישט מסביר זיין, ווייל דאס איז אזאך וואס מען דארף געהעריג לערנען, כ'וועל נאר ווייזען, "וואס מען דארף פארשטיין".
1) פשוט "וידעת", ווייסען, וואס מיינט "וויסען"? איז עס א סתירה מיט "אמונה"? אז דו "ווייסט" איז דאך פשט אז נישט נאר דו "גלייבסט" נאר דו ווייסט, איז דאס צוויי זאכען אויב אזוי? אדער איז עס איינס און די זעלבע?
2) ווייטער וואס איז די הוספה פון "והשבת אל לבבך", וואס איז דאס אנדערשט\מער ווי די "וידעת"?
3) "כי השם הוא האלקים" וואס טייטש? אז ג-ט איז ג-ט? וואס מיינט די ווערטער?
4) "אין עוד", וואס מיינט "אין עוד"? נישטא נאך א ג-ט? אדער עפעס מער? ווייל עס שטייט דאך נישט "אין עוד אלקים" ווי עס וואלט ווען געשטאנען ווען די פסוק זאל דאס ווילן, איז וואס מיינט יא די פסוק?
און דאס איז נישט אלעס, נאך סאך מער ליגט אין די איינע פסוק.
איז פונקט ווי דו פארשטייסט, אז ווען עס שטייט אין פסוק "והיו לטוטפות בין עיניכם" מיינט עס נישט "צוויעשן די אויגן" כמשמעו, און אויב איינער לייגט דארט די תפילין איז ער נישט יוצא - און ער איז נאך צו דעם א צידוקי -, די זעלבע חשיבות האט אויך די פסוק "וידעת"! און אויב פארשטייט מען עס נישט, איז עס נישט "תמימות אין אמונה", נאר פשוט א "חיסרון אין הבנת אמונה".
איי די פריערדיגע?
ווער זאגט זיי האבן נישט געוויסט?! אלע ספרים זענען מיט דעם פול, אלע זענען דאס מסביר בביאור גדול. האסט געטראפען ווער עס האט נישט געוויסט? נא, האט איינער נישט געוויסט, איז אויב איינעמ'ס זיידע איז געווען פשוט אן עם הארץ, און האט געמיינט אז מען ברויך לייגען ברויט אין ארון הקודש פאר לחם הפנים, זענען אלע זיינע אייניקלעך מחיוב צו טאן די זעלבע?
סך הכל איז אזוי, אז די פשוטע טייטש פון אמונה, וואס די פסוק זאגט, האט מען יא געוויסט, און אזוי האט מען עס איבערגעגעבן, און אוזי האבן אונזערע טאטע'ס\זיידע'ס\רבי'ס געגלייבט און פארשטאנען. און אזוי דאפן מיר אויך פארשטיין.
און מיט דעם ביסטו גערעכט, אז עס איז דא ענינים וואס זענען טיפער, עס איז דא קבלה, חקירה, פיליזאפיע וכו' וכו', וואס איז נישט געמאכט פאר יעדעם, - און געוויסע פון די זאכען זענען נישט געמאכט פאר קיינעם אין די היינטיגע דורות - אבער "פשוט פשט אמונה", דאס איז נישט נאר געמאכט פאר יעדעם, נאר יעדער דארף דאס וויסען און גוט פארשטיין.
אזוי ווי די דברי הבל ווערן שוין פריש איבערגעחזרט, און אזוי ווי איינע פון די מגיבים מיינט אז איך האב א ענין מיט אים און מיט זיינע תגובות, האב איך שוין נישט געהאט בדעה צו שרייבן נאך אויף די אלע דברי דופי, ווייל באמתן אריין אינטערסירט מיך נישט וועלכע ניק שרייבט וואס, ובמקום שיש חילול ה' אין חולקין כבוד לרב, איך האב אויסגעגעבן מיין וויי געשריי אויף ווערטער וואס זענען געזאגט געווארן און נישט אויף ניקס וואס האבן עס געזאגט, אויב דער און דער ניק האט דא געשריבן האב איך גענטפערט אן מחלק זיין וועלכע ניק שרייבט עס כאטש ס'קען זיין חשובע ניקים און כגובה ארזים גבהו, האב איך מיך נישט צוריק געהאלטן שלא כהרגלי להכות על קדקדם און קיינער האט זיי נישט געבעטן צו שרייבן זאכן וואס פאדערט א געשריי אויף עס, זאלן אלע חשובע ניקס זייער מוחל זיין איך רעד נישט צו קיין מענטש צו א פערזענליכקייט, נאר אויף ווערטער וואס ווערן געשריבן אין די אשכול לדאבונינו איז עס דא און נישט אויף ... און אזוי ווי איין ניק פרובירט מיר שטיל מאכן דורך חוזק מאכן איינמאל און נאכאמאל, איינמאל פון מיין שכל, א צווייטע מאל אז איך האב קיינמאל נישט געלערנט [פון וואו ווייסט ער, איך וויל נישט זיך פארהערן דערויף משום איסור לא תשא ולא תונו] נאכדעם אז איך פארשטיי נישט וואס ער שרייבט, א צווייטע מאל אז איך פארשטיי באמת נישט וואס ער שרייבט, א דריטע מאל אז איך האב נישט געליינט וואס ער שרייבט [האיך יתקיימו שניהם?] כאילו אז אין זיינע פאר ווערטער ליגט באגראבן דער אוצר פונעם פריפיטשיק, נו וואס דארף מיר אינטערעסירן די גאנצע מעשה, ס'איז באמת בכלל נישט מעלה ומוריד וואס ער האט צו זאגן און צו שרייבן אדער וואס ער האלט, אז ס'איז נישט אויסגעהאלטן איז עס אפגעפרעגט, איז מה לי ולצרה הזאת, דאך האבן מיר חשובע אידן געבעטן שטארק אין אישי, איך זאל יא ווייטער מטפל זיין מיט די משכילים און ווייטער שרייען אויף אמונה, ווי ס'שטייט נחר גרוני. ספרים טייטשן שכן ארץ ורעה אמונה זיך פאשען מיט אמונה, דער תניא זאגט להמשיך מזון. סוכ"ס שטייט עס יא אויף אייוועלט, און תמימותדיגע אידן ווערן שוואך, און איך זע אז נשמה ציעט אויך חיזוק פון מיינע ווערטער איז א סימן אז ס'טוט אויף.
איז קודם דאס איז סתם אמעראצעס די גאנצע פורים תורה מתחלה ועד סוף, אז אנכי איז מצוות אמונה איז א גמרא אין מכות און אלע ראשונים [ואף לדעת הרמבן בדעת ה"ג וסייעתו שאינם מונים במנין המצוות מפני שהוא מצוה שיסוד התורה ואינו בחשבון המנין אבל כו"ע מודי שהמצוה הוא אנכי] און דער רמב"ם און רמב"ן רבינו יונה סמג חינוך אלע שרייבן קלאר אזוי. משא"כ וידעת איז נישט במנין המצוות להרמב"ם והחינוך וסייעתו ורוב מוני המצוות, כאטש מ'זעט יא אין טייל מוסר ספרים מצות וידעת היום איז עס נישט ממנין התריג און נישט דער מקור למצות אמונה, נאר מ'דארף מקיים זיין דער דבר ה' פון וידעת, און וואס פונקטליך דער פשטות הדברים מיינט? אויב איז עס עפעס מער ווי "וויסן און קערן צום הארץ אז נאר השם יתברך איז דער שטארקער איבעראל בשמים וארץ און ס'איז נישטא נאך א אלקות חוץ מאלקותו" איז א שמועס פאר זיך, כאטש וואס ספרי קבלה ומחקר נעמען ארויס דעם עמקות פון וידעת און והשבות אלו ואלו דא"ח, ס'איז אלץ דא א פשטות ונגלות התורה.
און ווייטער מישט מען חרוסת מיט כרפס, צווישן פארשידענע נושאים ואם אין דעת הבדלה מנין, דער וידעת איז א עקסטערע זאך, ס'דא אמונה און ס'דא דעת, ס'איז צוויי הפכיים, דער מצות אמונה יסוד היהדות איז פון אנכי, נאר לויטן רמבם ליגט אין אנכי אויך דער חלק אז וויפיל יעדער פארשטייט און ווייסט לויט זיין השגה און דעת וויפיל שכל ער האט און קען פארשטיין זאל ער פארשטיין וואס ער זאגט און גלייבט און וויפיל נישט איז דא די מצות האמנה גלייבן אן פארשטיין אן שכל, נישט מ'זאל סתם פלעפלען אני מאמין, נאר אריינטראכטן מיטן גאנצן הארץ און מח צו דערהערן וואס מ'זאגט אז מ'גלייבט טאקע אינגאנצן אין די ווערטער, און דער חינוך שטעלט זייער קלאר אראפ דעם דעת הרמבם אזוי אז דער חלק פון חקר אין השגה ליגט אויך אין אנכי אויב מ'קען, [דער רמבם אליין שרייבט אין מורה אז דאס שאדט שטארק און מ'טאר נישט לערנען נאר איינער וואס איז משיג און וועגן דעם הייסט עס סודות וסתרי תורה, דער עיקר איז אמונה סתם, און אנדערע ראשונים האלטן אז די חלק אמונה איז בפי' נישט אנגעבינדן אין דעת און וועגן דעם שטייט שמע ישראל [מצות יחוד] און מ'זאגט נישט השכל ודע נאר שמע איז מקבל זיין און מאמין זיין און חזרן בוקר וערב, וכיון דאמליכתי' כשיעור ז רקיע וארץ סגי בגמ' ברכות] וזה לשון החינוך "להאמין שיש לעולם אלוק אחד, שהמציא כל הנמצא ומכוחו וחפצו היה כל מה שהוה ושהיה ושיהיה לעדי עד, וכי הוא הוציאנו מארץ מצרים ונתן לנו את התורה. שנאמר בתחילת נתינת התורה אנכי ה' אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים וג' ופירושו כאלו אמר תדעו ותאמינו שיש לעולם אלו'ק, כי מלת אנכי תורה על המציאות. ואשר אמר אשר הוצאתיך וכו' לומר, שלא יפתה לבבכם לקחת עניין צאתכם מעבדות מצרים ומכות המצרים דרך מקרה, אלא דעו שאנכי הוא שהוצאתי אתכם בחפץ ובהשגחה, כמו שהבטיח לאבותינו אברהם יצחק ויעקב". דער שוואכסטער בר שכל אין כלל ישראל וואס האט קנאפ דעת אין הימלישקייט, אבער גלייבט פעסט אין די פשטות הדברים שהיא אמת איז מקיים די מצוה בשלימות שאין שלימות אחריה.
ווייטער די נארישקייטן אז אונזערע זיידעס האבן נישט אלעס געוואוסט טאקע און געלייגט ברויט אין ארון קודש, [איך וואונטש מיר יענעמס אמונה, כידוע ווער ס'האט אויפגעהערט איז זייער נענש געווארן] און די גרעסטע שקר איז אז אלע ספרים רעדן פון השגת און חקירת אלקות און העמקה שכל דעת צו פארשטיין דעם וועיאדייטא, א גרויסע פייג. שטותים והבלים, אלע ספרי מוסר אין לה"ק און אין אידיש וואס כלל ישראל האט געלערנט אין אלע דורות רעדן פון מוסר ויראת שמים, פון שכר ועונש פון אמונה ובטחון, פון מדות טובות פון שבירת התאוות, פון תורה ותפלה, פון מצוות ומעשים טובים, פון גמילות חסדים, אויסער די ספרים פון געוויסע ספרי חסידות [ווי חבד וואס אסאך האבן נישט געהאלטן פון לערנען בכלל, און אנדערע נאר פאר חשוב'ע, אויסער די מוסר און אנדערע חלקים] אדער אנדערע ספרי חסידות וואס גייען בדרך קבלה און קבלה ספרים אדער ספרי חקירה, וואס גייען יא אריין מער אין אלקות אין וידעת וכו'. און די ספרים זענען טאקע נישט געאייגנט פאר רוב רובו פון כלל ישראל מחמת זייער דקות'דיגעקייט און הפשטת ענינים. און די אלע וואס לערנען עס היינט און זענען נישט ראוי דערצו, טוען זיך נישט קיין גרויסע טובה און זייער אמונה וואקסט נישט, אויב עפעס איז עס להיפך כנראה בחוש לרבים העוסקים בזה, ווי זייער אמונה איז נתרופף, און בהיפך זעט מען ווי שטארק די אמונה איז ביי די תהלים זאגערס און ביי די צאינה וראינה ליינערס, און ווער ס'איז זוכה לחפש בגנזי דמלכא, און דער אייבערשטער מבינו בנשמת שקי אויף אן אמת ליחזי ביקריה אשרי לו ואשרי חלקו, וועם דער מח שפריצט פונקען פייער השגות אלקות אשרי לו ואשרי חלקו, דאס זענען חסידים ואנשי מעשה, אבער דאס איז נישט אמונה פשוטה, פשוט'ע אמונה איז גלייבן און גלייבן און נאכאמאל גלייבן קלאר און דייטליך אז די אלע זאכן פון די יג אני מאמין איז אמת לאמיתו שאין אמת אחריו, וואס אויף דעם האט דער בעל שם טוב הקדוש געזאגט, נאך אלע השגות בלייב איך א נאר און גלייב.
און מיט דעם אלעם איז געווען אסאך צדיקים, בפרט בפרט ביי אונזער חדר אונגארישע גאליציאנע אידן וואס מ'האט מרחיק געווען יעדע מין פיליזאפיע אלקות בתכלית ההרחקה, [שרעק זיך נישט פון די ווארט פיליזאפיע, מ'קען עס רופן קבלה, חקירה, חבד, ס'איז אלעס איינס] און זיי האבן מזהיר געווען נישט צו לערנען אלע ספרי קודש פון ראשונים וואס רעדן פון די נושאים, [און אפילו פאר די לומדי קבלה איז דא די מוראדיגע הזהרות פון ר' חיים וויטאל אנהייב ע"ח, און די ארור פון רשבי פאר תיקון ע', מ'האט מח' געווען לומדי קבלה פארצייטנס אין גרויסע שטעט נאכן צוזען חורבנות ווען נישט גרויסע מענטשן האבן געלערנט, כידוע אין בעלז איז נאך עד היום זייער שטארק יעדע ענין פון קבלה (והיינו טעמא באי העסק בס' ל"ש כידוע ליודעים] נאר חזרן אמונה פשוטה נאכאמאל און נאכאמאל, צאנזער רב האט געזאגט אני מאמין צענדליגער מאלן א טאג, און דער בני יששכר מיט פיל פיל צדיקים זענען שטענדיג מזהיר אויף דעם, און דאס האט מען מיט אונז געלערנט אין אלע דורות, לב טוב, שמחת הנפש, מנורת המאור, צאינה וראינה, מ'האט נישט געלערנט מיט אונז קיין ספרי רמחל [אויסער מסילת ישרים] ניין אויסדרוקליך נישט.! [מ'האט אבער יא געלערנט נישט צו ליינען ביכלעך [באינטערנעט הייסט עס ....] און נישט שטודירן חלילה, און נישט לערנען חכמות חיצונות, נישט ליינען פון נישט ערליכע אידן וכו' וכו'. [אפשר הא בהא תלי' וד"ל]. ווער ס'לערנט היינט צו טאגס אסאך קבלה איז נישט קיין סוד ווער זיי זענען און וויאזוי זיי קוקן אויס, ס'הערשט א אונטערגאנג פון קאבאלא, זיכער איז דא דער זה לעומת זה וואס לערנען בקדושה וטהרה וראוים לאותו איצטלא און זיי ווערן נתעלה במעלות רמות וגבוהות אדורך דעם.
צוריק צום ענין, איין פשוט'ע און יסוד'יתדיגע טעות וואס איך זע אגאנצע צייט ווי פשוט כאפט עס נישט, פראסטער טייטש פון אמונה איז נישט דעת, אמונה איז וואס א מענטש גלייבט אין, העכער ווי שכל, אמונה איז וואס מ'פארשטייט נישט, ועיי' בלק"ת ואתחנן, אויב איינער האלט אז די זאך איז אמת איז דאס אמונה. ווען א פשוט'ע איד גלייבט מיטן גאנצן הארץ און גאנצן אמת אין אמונת השם יתברך קען ער זיין סאך א גרעסערע מאמין ווי א גרויסער עילוי'שער מח וואס חוקרט און וואס ליגט אין השגות אלקות ראשו ורובו, ווייל אמונה איז בלב, און ס'איז אין שיעור וערך וויפיל מער און מער מ'קען זיין א מאמין מיט א אמת. ס'האט נישט מיט שכל נישט מיט חכמה נישט מיט לומדות נישט מיט חקירה און נישט מיט חריפות, ווי שטארקער און פעסטער דער אמונה איז בלב אלץ א גרעסערע מאמין איז מען. און דאס דארף מען זיין און דאס זענען געווען די אלע ערליכע אידן אין אלע דורות וואס פון זיי איז געבליבן היפך שורש פורה ראש ווייל לבו שלם עם אלקיו כדברי הרמב"ן.
דער ענין פון לימוד ידיעת השם, איז א מצוה גדולה ורבה רזא דמהימנותא ווער ס'איז ראוי און זוכה דערצו, גדולים חקרי לב, ואין שיעור וערך בחללא דלבא כל חד וחד לפום מה דמשער בלביה, נישט קיין קטנים ונשים נישט קיין עמי הארץ און אנגעליינטע מיט חכמות חיצוניות, נישט קיין מגושמים און בעלי תאוות, נאר טהורים ומי שמילא כריסו בש"ס ופוסקים. וראיתי בני עליה והמה מועטים. עד כאן
