הע... אויך מער א פרומער...
פארעפענטליכט: דינסטאג אוגוסט 28, 2007 2:57 pm
נטע, דער שמש פון אונזער שולעכל, איי איז ער בעטאמטער אינגערמאן. א אינגערמאן מלא נחת וחן, פול מיט ענערגיע און לוסט, און איבער אלעם איז ער דאך דער געטרייער שמשל מיינער, כ'מיין נישט דוקא מיין שמשל, כ'מיין צו זאגן דער שמשל פון מיין שול. נטע-שמש, ווי מ'רופט אים, הערט זיך טאקע אן ווי דער יחצאל פון שול וואס אלע קינדער לויפן אים נאך און ערלויבן א וויצל צו געבן אויף זיין חשבון, אבער ס'ווייט נישט אזוי. ער שטעלט טאקע אזא שמש'דיגע תאמעוואטישער אנשטעל, אבער ווער עס באטראכט נאר אמאל זיין גאנצער הלוך ילך, וויאזוי ער באהאנדעלט מענדל דעם ראש הקהל צי דעם נערוועזן זאנוועל, וועט שוין איינמאל זאגן אז דער נטע איז נישט סתם אזוי עפעס אזא שלאק שמשל...
דער נערוועזער זאנוועל, פון אונזער שולעכל, האט שוין אזוי א מנהג אויסצופרובירן נטע'ן טאג-טעגליך. אז ער קומט ארויס פון דער מקוה האט ער אלץ עפעס טענות ומענות; היינט איז דער מקוה צו הייס, נעכטן צו קאלט; מארגן איז ער שמוציג, און אייער נעכטן איז געווען צופיל בליטש אין בור; אלץ האט ער עפעס צו זאגן, דער זאנוועל. ביי נטע'ן איז דאס שוין אזוי ווי אריין אין טעגליכן סדר היום, אז יעדן טאג ארום-צען-צו-זעקסע פארטאגס איז זיין אויפגאבע צו שפענדן א צען מינוט און אויסהערן זאנוועל'ן. דער זאנוועל, וואס זאל איך אייך זאגן? דער איז עפעס געבוירן א קריטיקירער. קיינמאל איז ער נישט צופרידן. ר' מרדכי דער מלמד פלעגט זיך אויף אזוינע ווי אונזער זאנוועל אויסדריקן: "ער קריטיקירט אויף גראדע ווענט", אמער א וואנט קומט דאך געבויט קרום און אפי' דערויף האט ער אויך קריטיק. אן אנדערער רבי, כ'מיין אז ר' משה האט ער געהייסן, ער, דער ר' משה, פלעגט זיך גאר אויסדריקן אויף זויניגע, אז ער זוכט זיך קריטיק פון אונטער דער ערד. גראדע א דריטער מלמד מיינער, ר' אפרים, פלעגט זיך פון אזוינע כלל נישט וויסנדיג מאכן, ער פלעגט זיי לאזן רעדן צום לאמפ. ס'הייסט ווען ער פלעגט אנטרעפן די פגעי רע'ניקעס, פלעגן זיך אים אינסטינקט הייבן די אלטע גרויע אויגן-ברעמען דעקלעך, און אזוי מיטן קאפ אויף ארויף צום לאמפ האט ער געלאזט די פגעי רע'ניקעס אויסרעדן ביז אויס...
און אז מ'רעדט שוין פון דעם ר' אפרים, הוי איז ער געווען א מלמד מיט שיגאנען... ס'לאזט זיך גארנישט גלייבן וויאזוי ס'קען אריין גיין אין אזא קליינער גוף אזוי פול שיגאנען. אזוי זיצנדיג דא אויף מיין סאפע, צוגעשמידט צום קאמפיוטער און קלאפנדיג אטא די דאזיגע שורות איבער דעם ר' פרויעמ'ען, ליגט מיר אויסגעגאסן א שמייכל מפיאה לפיאה (ניין, איך בין נאך נישט דערווייל פון די בעסערע באלעבאטעם, וועלכע שלעפן אראפ די פיאות ביי גאל ישראל), ווייל אז מיין מח האט מיר צוריק געטראגן צו א צירקע יארן אויף צוריק, דארט צו ר' פרויעמע'ן אין דער כתה, קומט מיר דאס שמייכל ארויף זיך דערמאנענדיג פון דעם מאדנעם מלמד מיט זיינע אייגנארטיגע מעשיגאסן. כ'דענק, ס'געווען פרשת בראשית, דאס ערשטע וואך אין ניי-יאר, ענדליך דער מנהל האט אונז שוין אריבערגעפירט צום קלאס-רום פונעם נייעם מלמד, און מיר קינדער זענען שוין געזעצן אזוי אומגעדולדיג, ווארטנדיג געשפאנט אז דער נייער רבי זאל זיך שוין באווייזן, און ענדליך, ויבוא, דאס טיר עפנט זיך און ר' פרויעם שפאצירט אריין מיטן גאנצן ערנסקייט, ווען א בליי ליגט פארשטעקט תחת אזנו. אלעמאל האט ער זיך געשלעפט מיט א בליי תחת אזנו (א חוץ שבת קודש - כ'גלויב אז מחמת די הלכה פון ולא יצא הלבלר... איך ווייס נישט, כ'אב אים קיינמאל נישט געפרעגט, כ'טראכט נאר אזוי). א מאדנער מלמד, אזוינס, האט איר שוין געזען היינטיגע צייטן א מענטש מיט א בליי אונטער די אויערן? אלע קינדער האבן אויסגעבראכן אין געלעכטער פון דעם מאדנער ערשינונג. ר' אפרים האט זיך נישט פארלוירן, ער האט באלד געכאפט פארוואס מ'לאכט, און רופט זיך אן: יא קינדער'לעך טייערע, דאס בליי האט א מעקער אויף דער אנדערער זייט פונעם שפיץ, און אפי' אויב א יונגעל קריגט א אל"ף ביים פארהער, קען מען דאס נאך אלץ פארמעקן די אנדערע וואך ביים פארהער און אים געבן אן אל"ף-אל"ף, פארשטייט זיך נאר אויב ער וועט קענען ביים פארהער. א צווייט מעשיגאס האט דער ר' פרויעם געהאט, אז יעדן מאל ווען א יונגל פלעגט'ן ברענגען ראש חודש געלט, צי חנוכה געלט, צי סתם אזוי א פארקלעבט קאנווערט, פלעגט ער דאס עפענען אזוי בפני כל עם וחיידער, און אז ס'געווען דערין א צוואנציגער אויף לא-יחרץ געלט פלעגט ער פרעגן: זאג נאר, דער טאטע דיינער דארף נישט קיין רעשטע? ס'וואלט גענוג געווען א צענער אויך. מאכט זיך אמאל א מעשה, אז טאטע האט אים געפרעגט פשט אויף זיין מאדנער אויפפירונג, האט ער אים געענטפערט, חכם איינער, האט איך דען שוין געהאט אמאל א דורכפאל? ס'נאר, אזוי ווי מ'זאגט, א ווערטל... אויך מיר א ווערטל. כ'וואלט עס גיכער בעצייכנט ווי עפעס א מין נארישער-שגעון ווי איידער א ווערטל. און אזוי קען מען זיצן און קלאפן טעג און וואכן פון דעם ר' פרויעמס מעשיגאסן.
עחלקע פנים, דאס איז דאך נאר געווען אזוי באגב, וועל איך צוריק קומען צום ענין. איז האלט מיר דאך אינמיטן מיט דעם זאנוולען. פארפאלן אזוי גייט עס דאך ביי אונז יודעלעך, מ'הייבט אן צו רעדן פון זאנוועל'ס נערוועזקייט און מ'קריכט אן צו ר' פרויעמס שיגעונות. באמת, דער פראבלעם איז דאך שוין אן אור-אלטער אנגעווייטאגטער פראבלעם, נאך פון סישלח'ס צייטן, און ווי ס'קוקט מיר אויס, לעת עתה, וועט דאס שוין אנהאלטן אזוי ביז משיח'ס טאג, איז וואס האב איך מיך צו ערגערן דערויף? כ'לאז עס שוין אזוי לויפן מיט א תפילה לעני אז והוא רחום יכפר על העון, און צוריק צום ענין...
איז וואו האלט איך? יא, מיט דעם זאנוולען. דער איז דאך א קריטיקירער איינס אין דער וועלט. אלעמאל האט ער עפעס צו זאגן פאר נטע-שמש'ן. איך וואלט דעם זאנוולען בא'טיטולט אלס א באל-מחדש נפלא אין קריטיק. נטע גראדע, ניצט נישט די עצה פון ר' פרויעמן, כלומר, ער קוקט נישט צום לאמפ בעת זאנוועל גיבט אים אפ זיין טעגליכער קריטיק, ניין! נטע נייגט יעדן טאג צו א פריש אויער צו זאנוועלס קריטיק, א שטייגער ווי כאילו סהיינט דאס ערשטע מאל וואס זאנוועל קריטיקירט אים.
מאכט זיך אמאל אין א היציגן פרייטיג נאכמיטאג, א שעה צום זמן, וואס נטע פארשטייט זיך איז דאן פארנומען ביז איבערן קאפ, דאס געפילדער אין שמש שטיבל איז אויפן העכסטן וואס נאר שייך, דער פארקער איז גרויס; יענקל דארף א וויין לכבוד שבת, און דוקא זוכט ער היצט נישט די פשוטע וויינען, אזוי ווי סאטערן און דאס גלייכן, נאר פאר היינטיגן שבת דארף ער לכבוד די אורחים בדייקא דעם הערצאג וויין; כאצקעל וויל זיך פונקט אפגאלן די האר לכבוד דעם היינטיגן שבת, אפי' ס'נישט פר' והתגלח מיטן גרויסן גימ"ל; און דא פון דער צווייטער זייט דארף בעריש שיינע פרישע שמעקוועדיגע רויטע-שושנים-בלומען פאר זיין בני בית אלס זכר צו שושן הבירה; פון דער דריטער זייט שטייט הערשל מיט זיינע זיבן בנים אויסגעשורה'ט נאך קאפלעך; און פארשטייט זיך אז שייע, וועלכער איז נאר וואס ארויס פון שוויץ, מוז פונקט אין די מינוט פונקטליך וויסן ווער אלס סמאכט א זכר. נטע איז טעטיג, פלייסיג, ער רוט נישט קיין מינוט, ער שטייט ווי א סאלדאט גרייט צו יענקלס, כאצקעלס, בעריש'נס, הערשלס און שייעס פארלאנגען. ער שטייט מיט זיינע גרויסע, ברייטע, פיר-און-צוואנציגער ארבע כנפות'לעך אריבער געשמוצט אויף צו אונטן, און מיט ארויפגעשארצטע ארבעל האלט ער אין איין האנט דעם שער מאשינקל וועלכע גלאחט און גאטלט כאצקעל'ס קאפ-מח און די הארלעך פאלן אזוי שיין אריין אחת-לאחת'די אינעם גרויסן שטרוי-זאק וועלכער הענגט אויף כאצקלס שויס, בעת ווען מיט דער צווייטער האנט צייגט ער יענקלען וואו די הערצאג וויינען זענען פלאצירט, און מיטן זעלבן אטעם טוט ער שמעק צו בערישנ'ס שושנים צי ס'שמעקט טאקע פיין און פריש, און בופסס... זאנוועל איז אויך דא...
זאנוועל הייבט אן מיט זיינע מעשה'ס, כנהוג, דאס איז נישט גוט יענץ איז נישט גוט, דארט טויג נישט דא טויג נישט, אהער אהין, בקיצור גארנישט איז נישט גוט. נטע געט א שטעל אפ דאס גאנצע געפילדער, און מיט גרויס געדולדיקייט נייגט ער אן אויער צו זאנוועל'ס געפלעפלאכצער, א ווי כאילו ס'איז מיטוואך-צען-צו-זעקסע פארטאגס.
נטע'ן קען איך שוין פון לאנג, ער איז גראדע פון די פרומע סארט אינגעלייטלעך וועלכע זענען מקפיד צו עסן בלויז היימיש און טרינקען בלויז אייגן געקוועטשע טרויבן-זאפט. נטע טראגט אויך מיט זיך אין טלית זעקל אלעמאל 'צבע שחור', ווייל אויב חלילה וחס וועט זיך אים אמאל פארדאכטן אז דער שפיץ פון זיין רבינו תמ'ס רצועה איז שוין אזוי געליכלעכ'דיג, זאל ער באלד האבן גערייט טינט דאס צוריק צו פארשווארצן. דאס זעלביגע איז ער שטארק מקפיד צו טראגן דעם גרעסטן שיעור ציצית וואס נאר פארהאן, און ווער רעדט נאך אז ער איז פון די סארט זיידענע אינגעלייטלעך וועלכע טראגן אויף זיך בלויז די ברייט-ארבלדיגע פידזשאמעס כתונת'לעך, בכדי נישט נכשל צו ווערן אין מאדערענע מאנדזשעטן. נטע איז אויך פון די סארט פרומאקעס וועלכע זענען מקפיד צו דאווענען פונקט ווי מענדל דער קארגער ראש הקהל ציילט זיינע גרייצעס, ער וויל נישט חס ושלום נכשל ווערן אין זאגן "בלטרולך שאטמאער ואטיאע עוילעאם", צי ח"ו "אטס יאטשאער מויש-ופנויי יהשרול אאס עאשהיראה עאזויס", ניין, ער איז פון די וואס זאגן קלאר און שטייט'לעך יעדעס ווארט, אקוראשט ווי דער סידור הייסט'ן. טא, אויב אזוי וואלט איך ערווארטעט פון אימ'ן ער זאל זיין פון דיזע וועלכע זענען מלא וגדוש על כל גידותיהם מיט פיל רשעות און ווייניג מצות... און דא גאר, אזוי באטראכטנדיג זיין הלוך ילך, בין איך אינגאנצן אנטוישט פון אים...
הע, אויך מער א פרומער...
דער נערוועזער זאנוועל, פון אונזער שולעכל, האט שוין אזוי א מנהג אויסצופרובירן נטע'ן טאג-טעגליך. אז ער קומט ארויס פון דער מקוה האט ער אלץ עפעס טענות ומענות; היינט איז דער מקוה צו הייס, נעכטן צו קאלט; מארגן איז ער שמוציג, און אייער נעכטן איז געווען צופיל בליטש אין בור; אלץ האט ער עפעס צו זאגן, דער זאנוועל. ביי נטע'ן איז דאס שוין אזוי ווי אריין אין טעגליכן סדר היום, אז יעדן טאג ארום-צען-צו-זעקסע פארטאגס איז זיין אויפגאבע צו שפענדן א צען מינוט און אויסהערן זאנוועל'ן. דער זאנוועל, וואס זאל איך אייך זאגן? דער איז עפעס געבוירן א קריטיקירער. קיינמאל איז ער נישט צופרידן. ר' מרדכי דער מלמד פלעגט זיך אויף אזוינע ווי אונזער זאנוועל אויסדריקן: "ער קריטיקירט אויף גראדע ווענט", אמער א וואנט קומט דאך געבויט קרום און אפי' דערויף האט ער אויך קריטיק. אן אנדערער רבי, כ'מיין אז ר' משה האט ער געהייסן, ער, דער ר' משה, פלעגט זיך גאר אויסדריקן אויף זויניגע, אז ער זוכט זיך קריטיק פון אונטער דער ערד. גראדע א דריטער מלמד מיינער, ר' אפרים, פלעגט זיך פון אזוינע כלל נישט וויסנדיג מאכן, ער פלעגט זיי לאזן רעדן צום לאמפ. ס'הייסט ווען ער פלעגט אנטרעפן די פגעי רע'ניקעס, פלעגן זיך אים אינסטינקט הייבן די אלטע גרויע אויגן-ברעמען דעקלעך, און אזוי מיטן קאפ אויף ארויף צום לאמפ האט ער געלאזט די פגעי רע'ניקעס אויסרעדן ביז אויס...
און אז מ'רעדט שוין פון דעם ר' אפרים, הוי איז ער געווען א מלמד מיט שיגאנען... ס'לאזט זיך גארנישט גלייבן וויאזוי ס'קען אריין גיין אין אזא קליינער גוף אזוי פול שיגאנען. אזוי זיצנדיג דא אויף מיין סאפע, צוגעשמידט צום קאמפיוטער און קלאפנדיג אטא די דאזיגע שורות איבער דעם ר' פרויעמ'ען, ליגט מיר אויסגעגאסן א שמייכל מפיאה לפיאה (ניין, איך בין נאך נישט דערווייל פון די בעסערע באלעבאטעם, וועלכע שלעפן אראפ די פיאות ביי גאל ישראל), ווייל אז מיין מח האט מיר צוריק געטראגן צו א צירקע יארן אויף צוריק, דארט צו ר' פרויעמע'ן אין דער כתה, קומט מיר דאס שמייכל ארויף זיך דערמאנענדיג פון דעם מאדנעם מלמד מיט זיינע אייגנארטיגע מעשיגאסן. כ'דענק, ס'געווען פרשת בראשית, דאס ערשטע וואך אין ניי-יאר, ענדליך דער מנהל האט אונז שוין אריבערגעפירט צום קלאס-רום פונעם נייעם מלמד, און מיר קינדער זענען שוין געזעצן אזוי אומגעדולדיג, ווארטנדיג געשפאנט אז דער נייער רבי זאל זיך שוין באווייזן, און ענדליך, ויבוא, דאס טיר עפנט זיך און ר' פרויעם שפאצירט אריין מיטן גאנצן ערנסקייט, ווען א בליי ליגט פארשטעקט תחת אזנו. אלעמאל האט ער זיך געשלעפט מיט א בליי תחת אזנו (א חוץ שבת קודש - כ'גלויב אז מחמת די הלכה פון ולא יצא הלבלר... איך ווייס נישט, כ'אב אים קיינמאל נישט געפרעגט, כ'טראכט נאר אזוי). א מאדנער מלמד, אזוינס, האט איר שוין געזען היינטיגע צייטן א מענטש מיט א בליי אונטער די אויערן? אלע קינדער האבן אויסגעבראכן אין געלעכטער פון דעם מאדנער ערשינונג. ר' אפרים האט זיך נישט פארלוירן, ער האט באלד געכאפט פארוואס מ'לאכט, און רופט זיך אן: יא קינדער'לעך טייערע, דאס בליי האט א מעקער אויף דער אנדערער זייט פונעם שפיץ, און אפי' אויב א יונגעל קריגט א אל"ף ביים פארהער, קען מען דאס נאך אלץ פארמעקן די אנדערע וואך ביים פארהער און אים געבן אן אל"ף-אל"ף, פארשטייט זיך נאר אויב ער וועט קענען ביים פארהער. א צווייט מעשיגאס האט דער ר' פרויעם געהאט, אז יעדן מאל ווען א יונגל פלעגט'ן ברענגען ראש חודש געלט, צי חנוכה געלט, צי סתם אזוי א פארקלעבט קאנווערט, פלעגט ער דאס עפענען אזוי בפני כל עם וחיידער, און אז ס'געווען דערין א צוואנציגער אויף לא-יחרץ געלט פלעגט ער פרעגן: זאג נאר, דער טאטע דיינער דארף נישט קיין רעשטע? ס'וואלט גענוג געווען א צענער אויך. מאכט זיך אמאל א מעשה, אז טאטע האט אים געפרעגט פשט אויף זיין מאדנער אויפפירונג, האט ער אים געענטפערט, חכם איינער, האט איך דען שוין געהאט אמאל א דורכפאל? ס'נאר, אזוי ווי מ'זאגט, א ווערטל... אויך מיר א ווערטל. כ'וואלט עס גיכער בעצייכנט ווי עפעס א מין נארישער-שגעון ווי איידער א ווערטל. און אזוי קען מען זיצן און קלאפן טעג און וואכן פון דעם ר' פרויעמס מעשיגאסן.
עחלקע פנים, דאס איז דאך נאר געווען אזוי באגב, וועל איך צוריק קומען צום ענין. איז האלט מיר דאך אינמיטן מיט דעם זאנוולען. פארפאלן אזוי גייט עס דאך ביי אונז יודעלעך, מ'הייבט אן צו רעדן פון זאנוועל'ס נערוועזקייט און מ'קריכט אן צו ר' פרויעמס שיגעונות. באמת, דער פראבלעם איז דאך שוין אן אור-אלטער אנגעווייטאגטער פראבלעם, נאך פון סישלח'ס צייטן, און ווי ס'קוקט מיר אויס, לעת עתה, וועט דאס שוין אנהאלטן אזוי ביז משיח'ס טאג, איז וואס האב איך מיך צו ערגערן דערויף? כ'לאז עס שוין אזוי לויפן מיט א תפילה לעני אז והוא רחום יכפר על העון, און צוריק צום ענין...
איז וואו האלט איך? יא, מיט דעם זאנוולען. דער איז דאך א קריטיקירער איינס אין דער וועלט. אלעמאל האט ער עפעס צו זאגן פאר נטע-שמש'ן. איך וואלט דעם זאנוולען בא'טיטולט אלס א באל-מחדש נפלא אין קריטיק. נטע גראדע, ניצט נישט די עצה פון ר' פרויעמן, כלומר, ער קוקט נישט צום לאמפ בעת זאנוועל גיבט אים אפ זיין טעגליכער קריטיק, ניין! נטע נייגט יעדן טאג צו א פריש אויער צו זאנוועלס קריטיק, א שטייגער ווי כאילו סהיינט דאס ערשטע מאל וואס זאנוועל קריטיקירט אים.
מאכט זיך אמאל אין א היציגן פרייטיג נאכמיטאג, א שעה צום זמן, וואס נטע פארשטייט זיך איז דאן פארנומען ביז איבערן קאפ, דאס געפילדער אין שמש שטיבל איז אויפן העכסטן וואס נאר שייך, דער פארקער איז גרויס; יענקל דארף א וויין לכבוד שבת, און דוקא זוכט ער היצט נישט די פשוטע וויינען, אזוי ווי סאטערן און דאס גלייכן, נאר פאר היינטיגן שבת דארף ער לכבוד די אורחים בדייקא דעם הערצאג וויין; כאצקעל וויל זיך פונקט אפגאלן די האר לכבוד דעם היינטיגן שבת, אפי' ס'נישט פר' והתגלח מיטן גרויסן גימ"ל; און דא פון דער צווייטער זייט דארף בעריש שיינע פרישע שמעקוועדיגע רויטע-שושנים-בלומען פאר זיין בני בית אלס זכר צו שושן הבירה; פון דער דריטער זייט שטייט הערשל מיט זיינע זיבן בנים אויסגעשורה'ט נאך קאפלעך; און פארשטייט זיך אז שייע, וועלכער איז נאר וואס ארויס פון שוויץ, מוז פונקט אין די מינוט פונקטליך וויסן ווער אלס סמאכט א זכר. נטע איז טעטיג, פלייסיג, ער רוט נישט קיין מינוט, ער שטייט ווי א סאלדאט גרייט צו יענקלס, כאצקעלס, בעריש'נס, הערשלס און שייעס פארלאנגען. ער שטייט מיט זיינע גרויסע, ברייטע, פיר-און-צוואנציגער ארבע כנפות'לעך אריבער געשמוצט אויף צו אונטן, און מיט ארויפגעשארצטע ארבעל האלט ער אין איין האנט דעם שער מאשינקל וועלכע גלאחט און גאטלט כאצקעל'ס קאפ-מח און די הארלעך פאלן אזוי שיין אריין אחת-לאחת'די אינעם גרויסן שטרוי-זאק וועלכער הענגט אויף כאצקלס שויס, בעת ווען מיט דער צווייטער האנט צייגט ער יענקלען וואו די הערצאג וויינען זענען פלאצירט, און מיטן זעלבן אטעם טוט ער שמעק צו בערישנ'ס שושנים צי ס'שמעקט טאקע פיין און פריש, און בופסס... זאנוועל איז אויך דא...
זאנוועל הייבט אן מיט זיינע מעשה'ס, כנהוג, דאס איז נישט גוט יענץ איז נישט גוט, דארט טויג נישט דא טויג נישט, אהער אהין, בקיצור גארנישט איז נישט גוט. נטע געט א שטעל אפ דאס גאנצע געפילדער, און מיט גרויס געדולדיקייט נייגט ער אן אויער צו זאנוועל'ס געפלעפלאכצער, א ווי כאילו ס'איז מיטוואך-צען-צו-זעקסע פארטאגס.
נטע'ן קען איך שוין פון לאנג, ער איז גראדע פון די פרומע סארט אינגעלייטלעך וועלכע זענען מקפיד צו עסן בלויז היימיש און טרינקען בלויז אייגן געקוועטשע טרויבן-זאפט. נטע טראגט אויך מיט זיך אין טלית זעקל אלעמאל 'צבע שחור', ווייל אויב חלילה וחס וועט זיך אים אמאל פארדאכטן אז דער שפיץ פון זיין רבינו תמ'ס רצועה איז שוין אזוי געליכלעכ'דיג, זאל ער באלד האבן גערייט טינט דאס צוריק צו פארשווארצן. דאס זעלביגע איז ער שטארק מקפיד צו טראגן דעם גרעסטן שיעור ציצית וואס נאר פארהאן, און ווער רעדט נאך אז ער איז פון די סארט זיידענע אינגעלייטלעך וועלכע טראגן אויף זיך בלויז די ברייט-ארבלדיגע פידזשאמעס כתונת'לעך, בכדי נישט נכשל צו ווערן אין מאדערענע מאנדזשעטן. נטע איז אויך פון די סארט פרומאקעס וועלכע זענען מקפיד צו דאווענען פונקט ווי מענדל דער קארגער ראש הקהל ציילט זיינע גרייצעס, ער וויל נישט חס ושלום נכשל ווערן אין זאגן "בלטרולך שאטמאער ואטיאע עוילעאם", צי ח"ו "אטס יאטשאער מויש-ופנויי יהשרול אאס עאשהיראה עאזויס", ניין, ער איז פון די וואס זאגן קלאר און שטייט'לעך יעדעס ווארט, אקוראשט ווי דער סידור הייסט'ן. טא, אויב אזוי וואלט איך ערווארטעט פון אימ'ן ער זאל זיין פון דיזע וועלכע זענען מלא וגדוש על כל גידותיהם מיט פיל רשעות און ווייניג מצות... און דא גאר, אזוי באטראכטנדיג זיין הלוך ילך, בין איך אינגאנצן אנטוישט פון אים...
הע, אויך מער א פרומער...