אידישע וועלט פארומס

די תורה הק' באפעלט אידישע קינדער אפצוהיטן דעם הייליגן שבת און געדענקען אין דעם חילוק צווישן די ששת ימי המעשה און דער שבת קודש.
אידישע קינדער נוצן אויס דעם הייליגן שבת צו פארשטארקערן דעם קשר מיט קודשא בריך הוא. דער יום השבת קודש ווערט אויסגענוצט צו תורה ותפלה, שירות ותשבחות לקל חי, ווי אויך זענען די מאכלים לכבוד שבק קודש ספעציעל און אנדערש ווי א גאנצע וואך.

מדורי דורות זענען געווען אנגענומען אייגנארטיגע מאכלים לכבוד שב"ק. אין דער אלטער היים האט זיך יעדע מדינה און יעדע סביבה געהאט אירע מנהגים כלפי מאכלי שבת. כהיום, ווען אינעם זעלבן געגנט וואוינען אידן פון מערערע קהילות און קרייזן, איז דאס מציאות אז פארשידענע מאכלים לכבוד שבת קודש פון וועלכע מ'האט אמאל נישט געוואוסט און זיכער נישט געגעסן, ווערט מיט די צייט ברייטער באקאנט און עס דרינגט אריין אין מערערע אידישע הייזער.

צווישן די מאכלים אויף שבת קודש וועלכע זענען לעצטנס מפורסם געווארן, טייל פריער און טייל שפעטער, ציילט זיך דער מאכל "יאפטשיק".

אין ליכט פון דעם, האט זיך דער דזשורנאליסט נתן קרעמער ארויסגעלאזט געוואויר צו ווערן וואס דאס איז און פון וואו עס שטאמט.
ער האט זיך פארבונדן מיטן בארימטן קעכער ר' ברוך וויינשטאק הי"ו פון וויליאמסבורג, וואס איז אין די פארגאנגענהייט געווען קעכער אין די זאלן פון מוסד "יד ועזרה" אין ארץ ישראל, וואו ער פלעגט אהערשטעלן ארום צוויי און א האלב טויזנט פארציעס א טאג. און היינט צו טאג דינט ער אלס קעכער פון די סאטמארע "טעיק-אוט" געשעפטן אין ירושלים דאמעריקע.

נתן קרעמער: נו לאמיר הערן, פון וואו שטאמט יאפטשיק?
ר' ברוך: דער נאמען "יאפטשיק" שטאמט פון אונגארן און רומעניע, און אויף וויפיל איך בין עס נאכגעגאנגען איז עס א רומענישער מאכל. עס שטאמט פון די ארימעלייט. דהיינו, אמאל זענען אידן אין יענע לענדער געווען אמת'ע ארימעלייט און פון יעדע חלק מאכל וואס מען האט יא פארמאגט, האט מען פרובירט צו מאכן עפעס דערמיט געשמאק צו דער זעט.
געלט צו קויפן אויל האט מען נישט פארמאגט, פלעגט מען אנשטאט אויל נוצן די פעטנס און שמאלץ פון די אינדיקעס, עופות און בהמות. מיט די פעטנס פלעגט מען קאכן און באקן, אזוי ווי מען טוט נאך היינט ביי אונז פסח ווען מען קאכט מיט שמאלץ.
אזוי איז געווארן "יאפטשיק" – א געמיש פון שמאלץ און קארטאפל.
אין טייל רבי'שע הויפן פלעגט מען דאס עסן שבת צופרי נאך קידוש און מען האט עס גערופן סעודת ר' חידקא. סעודת ר' חידקא ווערט געברענגט אין די גמ' מס' שבת, אז ר' חידקא האלט אז מען דארף שבת בייטאג עסן דריי סעודות. איז כדי די סעודה זאל זיין א געהעריגע סעודה, האט מען געגעסן ווארעמע פלייש און קוגל. אזוי ווערט געברענגט אין ספר טעמי המנהגים, אז מען האט מקפיד געווען צו עסן פלייש ביי קידושא רבה, יוצא צו זיין סעודת ר' חידקא.
אינעם זמירות תפארת צבי ווערט געברענגט, אז הרה"ק רבי הערשעלע מספינקא זי"ע האט זיך אויך געפירט צו עסן ווארעמע פלייש לכבוד סעודת ר' חידקא, און אזוי האט ער מקבל געווען פון זיין זיידן הרה"ק בעל חקל יצחק זצ"ל. חוץ פון דעם איז מען יוצא דערמיט דאס ענין פון עסן חמין בשבת קודש, וואס צדיקים האבן געזאגט אז עס איז מסוגל צו אמונה.

נתן קרעמער: ווי אזוי שטעלט מען אהער די היינטיגע "יאפטשיק"?
ר' ברוך: היינט איז "יאפטשיק" גאר אנדערש ווי אמאל. אמאל איז עס געווען אן ארעמער מאכל, וואס איז באשטאנען בלויז פון שמאלץ מיט קארטאפל. אבער היינט צו טאג איז עס א רייכער מאכל.
"יאפטשיק" מאכט מען היינט פון א געמיש פון קארטאפל-קוגל און טייערע פלייש. עס איז דא וואס מאכן עס מיט טשיקן פלייש, אבער רובא דרובא מאכן עס פון בהמה פלייש.
דא ביי אונז אין קיך, מאכט מען עס נאר פון בהמה פלייש. מען נעמט דערפאר גאר גוטע פליישן וועלכע זענען גוט ווייעך, כדי עס זאל זיין וואס נאנטער צו די ווייעכקייט קארטאפל קוגל, אזוי אז מען זאל דאס קענען עסן מיט א געשמאק. מען מישט עס גוט אויס און מען באקט דאס אפ.

נתן קרעמער: ווי אזוי באקט מען דאס?
ר' ברוך: "יאפטשיק" באקט מען אויף א קליינע פלאם פאר א גוטע פיר-און-צוואנציג שעה. נאך צוויי שעה עפנט מען דעם אויוון, און מען מישט דאס ווידער גוט ארום און ארום, אז עס זאל זיין ווי מער אויסגעמישט. דערנאך דעקט מען דאס גוט צו, און מ'לאזט עס באקן פאר נאך צוויי און צוואנציג שעה.
ווען די פיר-און-צוואנציג שטונדן לויפן אפ, נעמט מען ארויס דעם הייסן פרישן יאפטשיק, און מען לייגט דאס אריין אין ספעציעלע ווארעמערס. דארט האלט זיך דאס אויף א גאנצע צייט, און פון דארט סערווירט מען עס גלייך צום קאסטומער. בקיצור, די קארטאפל-קוגל ברויך זיך ווי מער וויקן אינעם שמאלץ פון די פלייש אז עס זאל זיין געשמאק און ס'זאל האבן דאס רעכט צו טראגן דעם נאמען "יאפטשיק".
אמאל פלעגט מען עס מאכן הארטער, אבער היינט-צו-טאג מאכט מען עס ווי ווייכער ממש ביז עס ווערט א זופ, ווייל דאס איז וואס דער עולם פארלאנגט און עס עסט זיך גאר געשמאק. מען קען דאס היינט מער נישט עסן מיט א גאפל, נאר מען ברויך נוצן א לעפל.
מיט עסן "יאפטשיק" היינט, קען מען אויפאיינמאל יוצא זיין דאס עסן קוגל, פלייש און זופ אויפאמאל...

נתן קרעמער: וועלכע קרייזן קויפן "יאפטשיק"?
ר' ברוך: היינט-צו-טאג קויפן דאס אלע קרייזן: חסידישע, ליטווישע און אמעריקאנער אידן. מיר האבן באשטעלונגען פאר "יאפטשיק" פון אלע קרייזן. מיר האבן רעגלמעסיג אידן וועלכע וואוינען אין בארא פארק, פלעטבוש און אינעם איסט-סייד וכו' און ארבעטן דא אין וויליאמסבורג און קומען יעדע וואך דאנערשטאג אויפן וועג אהיים קויפן ביי אונז "יאפטשיק".

נתן קרעמער: אז מען רעדט שוין פון מאכלי שבת, וואס איז דאס "גאלא"?
ר' ברוך: "גאלא" און "יאפטשיק" האט בלויז איין זאך מיט וואס ס'איז גלייך. עס איז געמאכט פונעם זעלבן בהמה, אבער נישט פון זעלבן חלק.
"גאלא" ווערט געמאכט פון פיסלעך. עס איז דא וואס מאכן דאס פון הינדל-פיסלעך, אבער רוב מאכן עס פון בהמה-פיסלעך, און מיר מאכן עס אויך פון בהמה פיסלעך.
"גאלא" ווערט געמאכט דורך וואס מ'נעמט די פיסלעך פונעם בהמה, מען לייגט דאס אריין אין טאפ מיט קנאבל דערין און אנדערע געווירצן. מען קאכט דאס אפ פאר בערך פיר-און-צוואנציג שעה, ביז עס ווערט ווי א געדעכטער זופ. דאס קאכן ציהט ארויס די פעטנס און קראפט פון די פיסלעך, און אזוי ווערט דערפון א הארטע מאכל.
ווען עס איז פארטיג, נעמט מען די "גאלא" און מען זיפט עס אויס עס זאל ווערן קלאר און זויבער, עס זאל נישט בלייבן דארט פון די שטיקלעך ארום די פיסלעך. מען פאקט דאס איין און מ'לאזט עס אויסקילן. דערנאך לייגט מען עס אריין אין פרידזשידער וואו עס ווערט פארגליווערט.

נתן קרעמער: פון וואו שטאמט "גאלא"?
ר' ברוך: "גאלא" איז א פוילישער מאכל. דער שורש דערפון איז די זעלבע ווי "פצעי", וואס דאס באדייט שבת קודש פיסלעך וואס דאס איז געווען פון די גאר חשוב'סטע מאכלים אין אלע רבי'שע הויפן פון תלמידי בעש"ט זצ"ל.
חסידישע אידן האבן שטארק מקפיד געווען דערויף. עס ווערט געברענגט אין גאר אסאך ספרי תלמידי בעש"ט זצ"ל דער גרויסער ענין און תיקונים פון עסן פיסלעך אום שב"ק.
עס ווערט געברענגט אין ספר אמרי פנחס פון הרה"ק רבי פנחס'ל קאריצער זצ"ל, אז וועגן דעם עסט מען שבת פיסלעך ווייל שקר אין לו רגלים, און שב"ק איז א שטיק אמת (חותמו של הקב"ה שהוא אמת). אויך אין זמירות דברי יואל ווערט געברענגט אז מרן רביה"ק בעל דברי יואל מסאטמאר זצ"ל האט גאר שטארק מקפיד געווען דאס צו עסן אום שבת און ער האט אפי' אמאל פארגעהאלטן א חסיד, היתכן ער עסט נישט פיסלעך אום שב"ק.

נתן קרעמער: וואס טוט זיך מיט אנדערע מאכלי שבת קודש?
ר' ברוך: אין רמ"א הל' שבת סי' תרמ"ב ווערט געברענגט אז מען פירט זיך צו עסן אנגעפילטע זאכן. דאס מיינט אנגעפילט אינדערמיט, אלס זכר צום מן. וועגן דעם איז דער מנהג ביי טייל צו עסן שב"ק קרויט אדער געפילטע העלזל. אלעס איז נובע פון דעם דערמאנטן רמ"א.
ס'איז איבריג צו רעדן פון די מאכלים וואס יעדער איד עסט לכבוד שבת, ווי פיש, טשאלנט, פלייש, פערפל, קוגל וכו'. איך וועל בלויז דערמאנען אויפן שפיץ גאפל, מאכלים וואס בלויז טייל משפחות עסן לכבוד שב"ק.

היינט-צו-טאג איז געווארן א גאר שטארקער פארלאנג אויף איינגעטונקעכץ (דיפס).
לכבוד שב"ק פארקויפט זיך גאר אסאך דיפס. דאס האט מען דא נאכקאפירט פון ארץ ישראל, וואס דארט איז דאס א מאכל פי כמה.
די סיבה דערצו איז, ווייל אין ארץ ישראל איז די פיש גאר טייער - אויסער וואס די אמעריקאנער פיש זענען אסאך געשמאקער אין טעם – און געלט פאר פיש איז דארט נישטא ביים אלגעמיינעם ציבור, האט מען זיך איינגעפירט צו טונקען אין ברויט אדער חלה, אנשטאט צו סערווירן ברייט פיש. ווי מער געטונקעכץ מען קויפט אלץ מער פיש שפארט מען זיך.

לעבער איז גאר א שטארקער מאכל לכבוד שב"ק. עס שטייט אין גמ' מס' חולין (קיא.) אז וקראת לשבת עונג איז מען מקיים מיט לעבער.
מיר מאכן צוויי סארטן לעבער: צומאלענע לעבער, און לעבער מיט געדינסטע צוויבל. ביי די סאטמארע רביים עסט מען געבראטענע לעבער פרייטאג צונאכטס. אבער רוב אידן עסן דאס שבת צופרי מיט די אייער. צדיקים פלעגן זאגן אז כב"ד באטרעפט זעקס-און-צוואנציג, כמנין שם הוי'.

אויך אויף בונדלעך איז דא א שטארקער פארלאנג. מען מאכט היינט צוויי ערליי: די טשיק-פיעס און די ליימען-ביענס.
עס שטייט אין פרי מגדים אז מען זאל עסן בונדלעך לכבוד שב"ק. רבי הערשעלע ליסקער זצ"ל פלעגט זאגן אז ווער עס עסט שב"ק בונדלעך, איז פארזיכערט אז ער וועט נישט שטארבן אן תשובה. אויך שטייט פון ר' הערשעלע ליסקער זצ"ל וואס ער האט נאכגעזאגט בשם צדיקים, אז י'וך ב'ונדלעך ק'ויליטש איז די ר"ת פונעם שם יב"ק, און ווען מ'עסט דאס אינאיינעם איז מען ממשיך רפואות און ישועות.

מייערן איז אויך גאר א שטארקער מאכל לכבוד שב"ק. דער נאסאדער רב פלעגט צו דערציילן אז ביים הייליגן צאנזער רב איז דער מאכל פון מייערן געווען די חשוב'סטע מאכל פונעם שבת.

עס איז אויך דא א מאכל וואס מען רופט 'געדישעכץ', דאס איז פון גערגלעך און פליגלעך פון עופות, געקאכט אין צוויבל און אין א זאפט.
אין סיגוט\סאטמאר פלעגט מען דאס עסן פרייטאג-צונאכטס, אבער בלויז ביים טיש פון די רביים. דער אלגעמיינער ציבור אין סאטמאר פירט זיך נישט דאס צו עסן. אבער אין בעלזא איז עס גאר א שטארקער חשוב'ער מאכל, מען גיבט דאס ביי יעדע יארצייט-טיש, און דאכט זיך אז דארט עסט מען דאס אויך ערב שב"ק.

אזוי קען מען גיין ווייטער און ווייטער, אבער מיר דארפן זיך דא אפשטעלן. ווייל די פיר-און-צוואנציג שעה פונעם יאפטשיק האט זיך איצטערט געענדיגט, און מיר דארפן זיך באפאסן דערמיט אז עס זאל זיין געשמאק ווי עס פאסט זיך לכבוד שב"ק.

מיר וואונטשן פאר ר' ברוך אז דער זכות פון צושטעלן מאכלי שבת פאר אזויפיל אידן, זאל אים ביישטיין בכל מילי דמיטב.

.

פארשריבן האט געשריבן:עס איז אויך דא א מאכל וואס מען רופט 'געדישעכץ', דאס איז פון גערגלעך און פליגלעך פון עופות, געקאכט אין צוויבל און אין א זאפט.
אין סיגוט\סאטמאר פלעגט מען דאס עסן פרייטאג-צונאכטס, אבער בלויז ביים טיש פון די רביים. דער אלגעמיינער ציבור אין סאטמאר פירט זיך נישט דאס צו עסן. אבער אין בעלזא איז עס גאר א שטארקער חשוב'ער מאכל, מען גיבט דאס ביי יעדע יארצייט-טיש, און דאכט זיך אז דארט עסט מען דאס אויך ערב שב"ק.

ערב שב"ק עסט מען ראסל.

אזוי ס'איז דאך א כל בו אשכול, וועלן מיר דא אויך אראפברענגען אידישע ניגונים וואס רעדן וועגן מאכלי שבת.

די פאלגענדע ניגון וואס ווערט גערופן "א זמר'ל" אדער "לחם בשר ודגים" אדער "לאמיר אלע זינגען", ווערט שוין געזינגען דורך "מרדכי הערשמאן" און אזוי ווייטער פון "הענרי ראזענבלאט" "יאן פירס" "משה אוישער" און נאך.
איך שרייב עס בעיקר נאך פון מרדכי הערשמאן, און עטליכע שינויי נוסחאות וועט מען איינרינגלען.

ס'איז כדאי צו וויסן, אז די תנועות פון דעם ניגון - בפרט פונעם פזמון - זענען באמת הערליכע.


לאמיר אלע זינגען, לאמיר אלע זינגען, א זמר'ל א זמר'ל. לחם איז ברויט, בשר ודגים וכל מטעמים


זאגשע מיר רבי'ניו לחם איז וואס?

ביי די נגידים: איז לחם א פרישינקע (ה"ר, י"פ: אפגעבאקטע; מ"א: ווייסינקע) בילקעלע
און ביי די קבצנים אוי וויי, אוי קבצנים: איז לחם א דארינקע סטאָרינקעלע נעבעך

לאמיר אלע זינגען וכו'


זאגשע מיר רבי'ניו בשר איז וואס?

ביי די נגידים: איז בשר א געבראטענע קאטשקעלע
און ביי די קבצנים אוי וויי, אוי קבצנים: איז בשר א לונג און לעבערל נעבעך

לאמיר אלע זינגען וכו'


זאגשע מיר רבי'ניו דגים איז וואס?

ביי די נגידים: איז דגים א צאפלדיגע (מ"א: פריש) קארפעלע (י"פ, מ"א: העכטעלע)
און ביי די קבצנים אוי וויי, אוי קבצנים אוי אביונים: איז דגים א אויסגעווייקטער הערינגל נעבעך

לאמיר אלע זינגען וכו'


זאגשע מיר רבי'ניו כל מטעמים איז וואס?

ביי די ניגידים: איז כל מטעמים א גוטינקער (ה"ר, י"פ: געשמאקער) צימעסל
און ביי די קבצנים אוי וויי, אוי קבצנים: איז כל מטעמים א זויערע אוגערקעלע (ה"ר, י"פ, מ"א: געהאקטע צרות) נעבעך

לאמיר אלע זינגען וכו'

[

farshlufen האט געשריבן:פיש לכבוד שבת

צוגעהערן:
5-6 סלייסעס סעלמאן פיש
1 ראד געפילטע פיש
א פאר שטיקלעך הויט
4 גרויסע מייערן
2 שטיקלעך סעלערי
3 מיטעלמעסיגע צוויבל
2 ציינדלעך קנאבל
1 פעטרישקע
5 גלעזלעך וואסער
א גלעזל צוקער
א פולע האנט זאלץ
אביסעלע ווייסע פעפער

מאכט ערליך א לשם יחוד און זאגט לכבוד שבת קודש האטס אינזין על דעת דעם הייליגן אמורא רבא [מלח שבוטא]

לייגט אריין צו ערשט אריין די וואסער אין טאפ און שטעלט עס אויפן פייער
[פשוט אלס פראקטישקייט איר זאלט נישט דארפן ווארטן ביז ס'קאכט]
שיילט אלעס אפ, צושניידט עס, וואשט עס גוט אפ און לייגט עס אריין אין טאפ,
לייגט אריין די זאלץ צוקער און פעפער און לאטס עס קאכען אויף אביסל א גרעסערע פלאם אויף 45 מינוט
וואשט גוט אפ די סלייסעס און לייגט זיי אריין אין טאפ
און לאזט עס קאכן אויף 35 מינוט
לייגט אריין די געפילטע און לאזט עס קאכן אויף נאך 55 מינוט
לעשט עס אויס אין לאזט עס אפקילן אין וואסער
פאקט עס איבער און לייגט עס אריין אין פרידזשידער

איר האט פיינע פיש לכבוד שבת.

אנטשולדיגט פאר'ן אויסבעסערן (לויט מיינע קענטעניסן)
די רעסעפי איז זייער גוט, אבער יעדער קען לייגן לויט וויאזוי מען האט ליב, איינער זיסער, זאלציגער, פעפעריגער אדער פארקערט.

לייגט אריין די געפילטע ערשט, פאר 45 מינוט (ס'יז א געדעכטערע זאך ווי ביינער פיש אלזא ער ברויך זיך לענגער קאכען)
דאן רייניגט אפ די ביינער פיש און לייגט זיי צו פאר 25 מינוט (אויב לאזט מען עס צו לאנג דאן ווערט עס אביסל טרוקן און הארטליך, וואס גראדע געוויסע האבען עס אזוי ליב)
לעשט אויס דעם פלאם, מאכט אויף דעם דעקל און לאזט עס אויסקילען.
פאקט עס איבער אין א צווייטע שיסל אדער טעפל (אויב לאזט מען עס אין די טאפ ווי ער האט זיך געקאכט דאן קלעבט זיך עס איין סלייס צום צווייטן און בכלל לאזט עס אביסל א נאך טעם)
אין פריזשידעיר אריין און האט אן עונג שבת

טשולענט רעסעפיס זיינען דא אין די הויכע ציפערן

מיר וועלן דא פרובירן צו געבן א פשוט'ע און גרינגע רעסעפי, מיר וועלן גיין פער 1 פעקל בונדלעך

1 פעקל בונדלעך (אייער אויסוואל) ווייקט עס איבערנאכט
1 מארעך ביין
1 פעקל פלאנקען (ס'יז א פעטע פלייש וואס טריקנט נישט שנעל אויס אפילו נאכען לאנג קאכען)
1 צוויבעל (גאנצערהייט איז גרינגער, אדער דינצן וואס נעמט לענגער אבער זייער ב'טעמ'ט צוליב וואס ס'ווערט אביסל זיסליך)
1 טיי לעפל זאלץ (פלאך)
פאפריקא (פאר די פארב)
פעפפער (יעדער וויפיל מען האט ליב)

לייגט די מארעך ביין און צוויבל פון אונטן, אויף דעם די פלאנקען, און דעקט דאס איבער מיט די בונדלעך, דאן לייגט וואסער איבערצודעקן די בונדלעך "נישט מער"
לייגט עס אויף א הויכע פלאם אז ס'זאל שנעל אויפבאבלען, ווען ס'הייבט אן צו באבלען נידערט גראד אראפ דעם פלאם און לאזט עס אזוי קאכען פאר אן עונג שבת.

שכוח פאר די רעסעפיס.

מיין ב"ב גלייכט נישט קיין פלאנקען, ביטע ווייזט אן וועלכע נאך פליישן זענען גוט פאר די טשולענט.

(לכבוד שבת ר"ח מוז מען דאך מאכן בהמה-טשולענט...)

ס'איז באקאנט אז ביי די אשכנזים עסט מען די פיש ווארימערהייט.

מען דערציילט אויפן ישמח משה אלס אינגל, אז איינמאל ווען האט ער געגעסן די סעודת שבת ביי א אשכנזישן קרוב ביים אויפגעבן די ווארימע פיש נישט זייענדיג געוואוינט דערצו, האט ער געווארט אז ס'זאל זיך אויסקילן.
דער בעה"ב זעענדיג אז עס קילט זיך אויס, האט אים עס וויי געטאן. האט ער עס אויפגעגעסן בשעת דער ישמח משה איז געזעסן פארטראכט.

ווען דער יש"מ האט זיך אויפגעכאפט און געזעהן וואס ער האט געטוהן, האט זיך דער בעה"ב אנגערופן ווי א פארענטפערונג: איך האב ראי' אז פיש דארף עסן ווארעם. ווייל עס שטייט אז לעתיד וועט השי"ת נעמען דעם לויתן און אפקאכן פאר די צדיקים.
ווען מען זאל עס ווען עסן קאלטערהייט וואלט ער עס - כביכול - שוין געדארפט אפקאכן און עס לאזן אויסקילן מיט די יארן...

האט דער יש"מ געענטפערט: לעולם דארף מען עס עסן קאלטערהייט, נאר ווען ער זאל עס ווען יעצט אפקאכן וועלן דאך קומען די אשכנזים און עס אויפעסן מורא האבנדיג ס'זאל נישט קאלט ווערן...


ס'איז אויך אינטרעסאנט צו צוברענגען וואס דער "עולמו של אבא" שרייבט דערוועגן, וז"ל:
בישיבה זו [טפלטשוין] למדתי ארבע שנים בערך, מתוך עוני ודחק, כי הייתי ביישן גדול והתביישתי לאכול על שלחן אחרים "ימים", כלומר בכל יום אצל בעה"ב אחר כמו שהי' מקובל בימים ההם. אכלתי בבית התבשיל, רק לעתים נדירות, מכיון שלא השיגה ידי לשלם גם את המחיר הסמלי, פרט ליום השבת כשהייתי אורחו הקבוע של סנדלר אחד, יהודי פשוט אבל חשוב ויקר, במשך ארבע שנים.
אך דא עקא, כי בקושי יכולתי להתרגל למאכלים, שהיו בכל ליל שבת דגים חמים ברוטב רותח ומתובלים בפלפל שצרב את הפה כאש להבה.

מה העניין של דגים בשבת דוקא? אז מה אם מתגלגלים שם צדיקים (קטנים) נברך טוב ונתקן.
למה חשוב לאכול דג במיוחד בסעודה שלישית. ומדוע יש כאלה שאומרים לא לאכול דגים ביום חול.

בספר 'דברי שלום' מביא כמה טעמים לאכילת דגים בשבת.
מהרש''מ מברעזאן ז''ל בספרו 'דעת תורה' כתב ששבת היא בחינה של שבת לעתיד לבוא, ואם כן הבשר שאנו אוכלים הוא כנגד שור הבר.
והדגים הם כנגד לויתן. ויין של הקידוש שאנו מקדשים הוא בחינה שכנגד יין המשומר מששת ימי בראשית.

ה'בני יששכר' כתב טעם לאכילת דג בשבת: בכדי שתהיה ברכה משולשת לאדם המענג את השבת ואוכל דגים לכבוד שבת ובשלושתן נאמר 'ברכה' במעשי בראשית.
א. לדגים ביום חמישי.
ב. לאדם ביום שישי.
ג. ושבת ביום שבת.
וחוט המשולש לא במהרה ינתק וזהו ברמז בנאות דשא ירביצני, דש''א דגים שבת אדם לקבלת הברכה המשולשת ביום המנוחה. וזהו: 'על מי מנוחות ינהלני'.

על פי הסוד, יש טעם גדול באכילת דגים ודווקא בשבת. כיצד, שבדג איכא (יש) בירור ניצוצות קדושה טובא (יותר) ובגלל ריבוי הניצוצות אין בנו כח לבררם אלא ביום שבת. לכן חסידים ואנשי מעשה מונעים עצמם ומושכים ידם לא לאכול דגים בימי החול מהטעם שאין בנו כח לברור הבירורים הרבים שיש במאכל הדגים.
וכזאת ראיתי לרב המופלא המקובל האלהי מהר''מ פאפירש ז''ל בספרו אור צדיקים: מצוה גדולה היא לקנות דגים לכבוד שבת ולאכול בכל סעודה דגים בפרט בסעודה שלישית. וראיתי כתוב שאין לאכול דג בחול כי אין כח בחול להעלות הנצוצות רק הכל בזכות שבת.
ודייקינן מיניה דמה שאפשר לאכול דגים בשבת הוא משום שבשבת יש בסעודה תוספת הארה ומכח אותה תוספת אפשר לברור ביררי ניצוצות קדושה הא לאו הכי, אי אפשר להעלות ולברר בירורים מתוך מאכל הדגים כיון שיש בו ריבוי גדול של בירורים שביום חול אין את היכולת לברור.

הרב ישמח משה בירר את הסוגיה הזו של אכילת הדגים. והביאו הרב שולחן הטהור קמארנא, וזה לשונו: שאלני מורי הצדיק והקדוש מהר''י מלובלין זלה''ה מאי טעמא לא נזכר בתורה הקדושה בסעודת המלאכים דגים? וכן ויזבח יעקב בהר. ומאידך בדברי רבותינו ז''ל נזכר בשר ודגים.
והשבתי לו לפי שעיקר הסעודה להעלות ניצוצות ולתקן גלגולים והנה איתא בכתבי האר''י ז''ל דרוב הצדיקים מגולגלים בדגים והיינו ודאי צדיקים קטנים אבל הצדיקים הגדולים אין צריכים לשום תיקון. ואז בימי אברהם לא היה רק צדיקים הגדולים הנזכרים בתורה. ואמר שמשום זה לא נזכר גם כן בסעודת שלמה, דגים לפי שאז היתה סיהרא במילואה ואיש תחת גפנו, היינו שהיה הכל נשמות חדשות. והבן זה.

יש מי שאומר לאכול דגים בשלוש סעודות שבת. ויש שמקפידים על סעודה שלישית דוקא. ומכל מקום סעודות היום חשובות יותר מבערב.

ממהר''ם פאפירש ז''ל באור צדיקים נשמע שיש לאכול דגים בג' סעודות אולם בכתבי רבינו האר''י ז''ל לא כתב כן.
בפרי עץ חיים כתב, בשפה פשוטה לי, זמן מנחה בשבת הוא עת רצון 'רעווא דרעוין' הקב''ה מסתכל עלינו בעינא פקיחא בלי הסתר ומחיצות. יש שפע עצום שיורד. לכן יש לעשות סעודה שלישית בדגים כי הדג עינו פקיחא ואז יש הארה בלי שום מסך כלל.
ובפזמון רבינו האר''י ז''ל, שאנחנו אומרים לפני הקידוש, כתוב ''ונונין עם רחשין'' פירש הרב חמ''י שיש לאכול דגים גדולים עם קטנים. ועל כל פנים לא יעבור מלהיות בסעודתו איזה דג שיהיה.

ומדוע נבחרו דוקא הדגים למאכל שבת? על זה כתב הרי''ח הטו''ב (בא''ח) בספרו בן יהוידע: ''מכל אשר בחרבה מתו ולא דגים שבים'' נראה לפרש בזה טעם שנבחרו הדגים למאכל בשבת להורות דאין אש של גהינום שולט בשבת כמו כן הדגים לא שלט בהם אש הפורענות של המבול שנידונו ברותחין.

האוכל דג ביום דג ניצל מדג...
שבת שלום ומבורך.

מחובר

--------------------------------------------------------------------------------

הכל

רגל קרושה (במקור גאלע או גאלער) היא מאכל עשוי רגל בקר או תרנגולת, המקובל בקרב יהודי מזרח אירופה.משפחות עניות בשטעטלים במזרח אירופה, שאפו לנצל כמה שיותר מחלקי הבשר. כך נולדו מאכלים כמו השמאלץ, הכבד הקצוץ והרגל הקרושה.להכנת הרגל כמה גרסאות. יש המשתמשים בעצמות רגלי הפרה, יש שבברכיה, ומכל מקום הסחוס ממלא תפקיד חשוב בהכנתה. העצמות הנבחרות מבושלות במשך שעות ארוכות (במטבח הרוסי נהוג להוסיף לבישול סלרי, גזר, בצל ופטרוזיליה), ומתובלות בתבלינים שונים כגון פלפל שחור, מלח, עלי דפנה ושום. לאחר שהעצמות מתרככות, הן נטחנות ומרוסקות. במהלך הקירור, נקרש הרסק, עד להפיכתו לג'ל. לפני הגשתה, יש המקשטים את הרגל הקרושה בשמיר או בפרוסות ביצה קשה.
הרגל הקרושה עשירה בחלבונים ובכולסטרול.

אידיש ביטע!!!

לכבוד אדר וועט מען אפשרייבן א הומאריסטיש לידל, וואס פארמאגט אביסל אמת אין זיך. און אפשר וועלן גאר עטליכע פון אונז מיטווייטאגן מיט אים.

עס ווערט געזינגען דורך פנחס זימעלמאן.
און כדי צו פארשטיין בעסער וואס ער וויל, וועל איך דא מעתיק זיין וואס ער שרייבט דארט:
a man complains about the woes that modern life and espeially the freezar have brought to his shabes table: dried-out knishes, cold soup, old cholent, hard challah, etc


מען זאגט אז שבת איז א טאג פון בשר
און אויך דגים, ומטעמים
מיין פרוי זי זאגט איך גיי און קויף פון גראסער
בשר, דגים ומטעמים
זי גייט און קויפט פאר זיך, א נייע פאר שיך
אבער נישט קיין בשר און נישט דגים
זי קומט אהיים און נעמט ארויס פון פריזער
די מאכלים אין אלומינום

פזמון:
שבת, שבת, שבת ביי דעם טיש
מוז איך עסן אן אויסגעדארטע קניש
די זופ איז קאלט, די קוגל פאלט
איך שריי געוואלד!
ווארף ארויס די בשר, די דגים ומטעמים


די חלה קוקט אויס ווי א קליין קניידל
איך גיב א שמייס, ס'איז הארט ווי אייז
א יאר צוריק געבאקט האט טאנטע פריידל
ס'איז נישט פון היינט, איך האב עס פיינט
די קושקע איז אן אייזעדיגע שטיק
איך בין דאך יונג, איך גיב א שלונג
און נאך א האלבע שעה ס'קומט צוריק
נעם עס אוועק, ס'איז א שרעק!

פזמון

ווארף אלעס ארויס
אוי האב אביסל רחמים

פארשריבן האט געשריבן:

קרעמער האט געשריבן:

טאבאקא האט געשריבן:
און לפי זה פארשטייט מען דעם מנהג פון מישן פארטיגע כריין מיט מאיאנעיז, וואס אזוי ווערט נמתק די דינים לרחמים וחסדים לנו ולכל ישראל.
און דאס איז ווי א מומוצע [תפארת] און ווערט אנגערופן "כרייערנעיז".

מען דארף נאר אכט געבן דאס אויסצומישן בעפאר שבת, ווייל אום שבת מעג מען נאר מיט א שינוי (דאס הייסט מאכן מיט א לעפל איינמאל אין די לענג, איינמאל אין די ברייט, וחוזר חלילה)

מישן מיט די לינקע הענט איז נישט גענוג שינוי?

אינטרעסאנט איז, אז אין "בית נאמן בישראל" אויף סעודת שבת, ווערט גארנישט דערמאנט דערוועגן. זעהט זיך אויס אז אין טאהש קודש איז מען נישט באקאנט מיט אט דער מאדערנער מנהג.

תיקון טעות: איך האב אצינד באמערקט אז אין די פרישע הוצאה אויף "הלכות מאכלים בשבת" וואס איז נארוואס ערשינען, רעדט ער יא דערוועגן.

א גוט שבת.

אויב עמיצער האט איבערגעבליבן אביסל "כריין" פונעם סדר און "צוויקל" פון די בארשט קען מען עס צוזאמענמישן, צולייגן דערצו אביסל עסיג צוקער און זאלץ, לאזן שטיין עטליכע טעג אין פרידזש און מען האט א פארטיגע "הארסרעדיש דיפ".

אסאך דא וועלן זיכער געדענקען דעם ד"ר לידער וועלכער האט זיך געאייסערט אז אין יאר תשס"ח וועט שוין נישט זיין קיין איבערוואגיגער מענטש צו געפינען.
(ציניקער זאגן אז די צווייטע האלב איז מקויים געוווארן: קיין מענט"ש איז טאקע נישט בנמצא...)

איינע פון די זאכן וואס דער ד"ר האט געוואלט איינפירן, איז דאס אפשאפן דאס עסן קאמפאט-איינגעמאכטס ביי די ענדע פון די סעודה, מיט די טענה אז עס איז זייער שעדליך פארן מאגן צו עסן געקאכטע פרוכט נאך א סעודה.
און אויף די טענה\מחאה: "מנהג ישראל"! האט ער געענטפערט אז עס האט נישט קיין שום מקור! און עס איז פונקט ווי צו זאגן אז וויבאלד אסאך אירע עסן היינט אייז-קרים נאך די סעודה, איז עס א מנהג ישראל וואס מען טאר נישט מבטל זיין.
איך וועל נישט דא אויסשמועסן אלע טענות ומענות וואס מ'האט דאן געפירט, איך פערזענליך בין דאן נישט געגאנגען אויף זיין דיעטע און איך עס ב"ה איינגעמאכטס נאך יעדע סעודה (חוץ ווען די רבנית יאגט נישט אן צו קאכן...).
איך וויל נאר אנצייכענען וואס איך האב געטראפן נאכברענגען בשם דעם זמירות "לעטר פתורא", אז דער הייליגער שינאווער רב זצ"ל האט זיך געפירט צו עסן נאך די פלייש פיר ערליי צימעס, אויף דעם פאלגענדן סדר: פערפיל (בעל שם'ס צימעס), מייערן (גאלדענע רענדלעך), פלוימען (קאמפאט – איינגעמאכטס) און לעבערליך.
און די חסידים האבן עס א סימן געגעבן: פ'סח מ'צרים פ'סח ל'עתיד.

אלזא עס האט טאקע נישט קיין געהעריגע מקור, אבער א רמז איז דערויף איז פארהאנען.

דער מקור איז אז מיין טאטע האט עס געטון ווייל זיין טאטע האט עס אויך געטון ווייל ער האט עס געזען ביי זיין טאטן,

און ביי אונז אידן איז דאס גענוג מקור אויף א מאכל פון די סעודת שבת,

מיין טאטע זזג האט מיר דערציילט אז זיין טאטע ע"ה אין ירושלים בשעת די קריג אין תש"ח האט מקפיד אויף דריי מאל פיש ביי די סעודות שבת אין וויבאלד עס איז נישט געווען מיט וואס צו קאכען האט ער געעפענט דריי שאבטעלעך סארדינען
דרך אגב האב איך געהערט אז אין פשעווארסק עסט מען ראש השנה סארדינען לסימנא טבא סר דין
גאלע איז אנ'ענין ווייל עס איז מעורר גלה כבוד מלכותך
פון ראפשיצער רב ז"ל האב איך געזעהן אז וויבאלד אנ'עם הארץ אימת שבת עליו
און ער ליגענט נישט האט שבת די סגולה פון אמת וואס יש לו רגליים
די טעם שטימט נאר אויב מען מאכט די גאלע פון פיס
אין אייראפע איז שוין נישטא צו באקומען פיס מאכט מען עס מיט קנאכען
איז לכאורה די טעם נישט מער שייך
נאר קען זיין אז עס איז נאך דא א טעם ווייל עס האט א געשמאקע טעם
נו איז דער טעם נאך אלץ פארהאן
מיין חלק אין די שבת'דיגע מאכלים איז דאס עסען זיי
ממילא קען איך נישט געבען קא רעצעפטען...
ואתכם הסליחה

איזעי האט געשריבן:דער מקור איז אז מיין טאטע האט עס געטון ווייל זיין טאטע האט עס אויך געטון ווייל ער האט עס געזען ביי זיין טאטן,

און ביי אונז אידן איז דאס גענוג מקור אויף א מאכל פון די סעודת שבת,

אמת ויציב

בכלל א שטארקע יסוד אין יהדות

אבער ביי מאכלי שבת איז עס נאר גילטיג פאר איינער וואס עסט שבת "נאר" וואס זיין טאטע עסט, און זיין טאטע עסט "נאר" וואס זיין טאטע האט, און ער האט אויך געגעסן "נאר" דאס וואס זיין טאטע האט געגעסן.

אביסעלע מחילעק זיין, וואס דער טאטע האט געגעסן איז פארהאן א חיוב צו עסן, כאטשיק נאר א קליין ביסעלע.
אבער וואס דער טאטע האט נישט געגעסן, אויב איך האב עס ליב, איז עס בגדר מניעה מעונג שבת נישט צו עסן, כמובא בנועם מגדים.

דער מגיד האט געמיינט צו זאגן, אז אויב מיין טאטע האט צום ביישפיל מוסיף געווען אויף זיין טאטע, איז עס שוין נישט קיין מקור....

ער איז גערעכט, אבער איך האב דאס געשריבן כלפי דעם וואס איינער האט דערמאנט צו קאמפויט האט א מקור.

צולייגער האט געשריבן:אביסעלע מחילעק זיין, וואס דער טאטע האט געגעסן איז פארהאן א חיוב צו עסן, כאטשיק נאר א קליין ביסעלע.
אבער וואס דער טאטע האט נישט געגעסן, אויב איך האב עס ליב, איז עס בגדר מניעה מעונג שבת נישט צו עסן, כמובא בנועם מגדים.

מחולק מיט וועם ?

איך בין נישט מחולק מיט אייך, איך זאג נאר אז די וואס פירען זיך אזוי קענען נישט ברענגען א מקור צו א מאכל פון די וואס עסען אן קיין מקור, פארשטאנען ?

יא פארשטאנען, און מיינע ווערטער זענען געווען געווענדט צו די קאמפאט טענה, וואס יעדער ווייסט אז קאמפאט איז א אלטע מאכל שבת

טאבאקא האט געשריבן:שכוח פאר די רעסעפיס.

מיין ב"ב גלייכט נישט קיין פלאנקען, ביטע ווייזט אן וועלכע נאך פליישן זענען גוט פאר די טשולענט.

(לכבוד שבת ר"ח מוז מען דאך מאכן בהמה-טשולענט...)

על טעם וריח אין להתווכח יעדע וואך טרייט אויס אן אנדערע פלייש ביז איר וועט ליב האבן איינס ס'דא כמה מינים טשולענט מיעט;ריפ סטעיק און נאך; דער עיקר נישט פארגעסן צו זאגן לכבוד שבת קודש

אין קאצק איז געווען א חסיד האט אויף יעדען ביס געזאגט לכבוד שבת קודש
רופט זיך אהן דער קאצקער זאג ענדערש דער אמת לכבוד בויך...

גולם האט געשריבן:

טאבאקא האט געשריבן:שכוח פאר די רעסעפיס.

מיין ב"ב גלייכט נישט קיין פלאנקען, ביטע ווייזט אן וועלכע נאך פליישן זענען גוט פאר די טשולענט.

(לכבוד שבת ר"ח מוז מען דאך מאכן בהמה-טשולענט...)

על טעם וריח אין להתווכח יעדע וואך טרייט אויס אן אנדערע פלייש ביז איר וועט ליב האבן איינס ס'דא כמה מינים טשולענט מיעט;ריפ סטעיק און נאך; דער עיקר נישט פארגעסן צו זאגן לכבוד שבת קודש

ריפ סטעיק פאר די טשאלענט? ריפ סטעיק איז גוט צו גרילן

פאר די טשאלענט איז דא א פלייש גערופן "פינגער מיעט" וואס איז זייער געשמאק און ווייעך און צעגייט אין מויל