אין רעאקציע צו Monticello:א דאנק מאנטיסעלא פארן שיין אויסשמועסן דעם ענין, אויף אזא שיינע רעאקציע האט דער אשכול געווארט. שיין אויסגעשמועסט א צווייטן צד וואס ווארט באהאנדלט צו ווערן.
איר דערמאנט אין אייער רעאקציע עטליכע פונקטן:
1). צוערשט איז די רעדע וועגן נעמען לידער וואס די מעלאדיע הערט זיך זייער "יידישליך" אבער ווי נאר מען וועט נאכגיין די ווערטער וועט דער ניגון פארלירן זיין יידישן כאראקטער. דעריבער שטעלט מען ארויף יידישע ווערטער אויף דער "יידישליכער מעלאדיע" און דערמיט ווערט ערגענצט א ריין יידיש ליד. דאס וואס מען זאגט אז א מענטש גיט איבער זיין כאראקטער אין א ליד איז אוודאי ריכטיג, אבער איך וואלט פארשטאנען אז דאס האט אויך א גרעניץ. דאס הייסט, צוערשט איז דאך קלאר אז עס ווענדט זיך נישט אין דעם אלגעמיינעם כאראקטער פונעם מענטש נאר אין זיין געגנווערטיג געפיל בעת'ן אויסזינגען די מעלאדיע. ער קען דעריבער זיין א קאלטער מענטש וואס א ווארעמקייט באנעמט אים פון צייט צו צייט, און עס איז זעלבסט-פארשטענדליך אז די לידער וואס ווערן דאן געשריבן וועלן נאר איבערגעבן זיינע ווארעמע זיטן און נישט מער.
יעצט, ווי איז ווען א מענטש ווערט טאקע געפאנגען פון א ווארעם געפיל און דאס רייסט אים אויסצוזינגען א נייע מעלאדיע, דאן איז ווארשיינליך אינגאנצן נישט קיין אונטערשייד וואס גענוי עס האט אים געברענגט דערצו. דאס לאזט זיך זעהן פשוט דערפון וואס פיל "יידישע לידער" וואס מען קען דערמיט אויסוויינען זיך מיט ליבשאפט צום הימל זענען אריגינעל לידער וואס זענען פארפאסט געווארן דורך גויים מיט גאנץ אן אנדערן צוועק. עס איז פאר ווייניג באקאנט, אבער אויך דאס ליד "גלות גלות" איז אריגינעל געזונגען געווארן פון א פויער מיט דעם ציל (די וועלט דערציילט אז דאס ליד האט זיך געזונגען "רויז רויז.." אבער פארהאן מקורות וואס זאגן אז אריגינעל האט זיך עס געזונגען "מאריא מאריא..."). עס איז קיין ספק נישט אז ווען מען זאל הערן א רוס זינגען די לידער, וועלן מיר - ווילאנג מיר פארשטייען נישט זיין שפראך - זיך שווערן אז דאס איז א דביקות ליד וואס איז פארפאלן געווארן דירעקט פון אידן צו גויאישע הענט. איך געדענק ווען מיר זענען אמאל געפארן אין אוקריינע אויפן אויטאבוס און דער שאפער האט אריינגעשטעלט א יידיש קאמפאקטל אויף רוסיש, מיר האבן פארשטייט זיך קיין ווארט נישט פארשטאנען, נאר פון די עטליכע מאל וואס מען האט געהערט דאס ווארט "שבת" האט מען געקענט פארשטיין אז דאס איז א יידיש קאמפאקטל. צווישן די לידער האט עס געזונגען דאס ליד "טומבאלא - לייקא" אויף רוסיש, און דאס האט יעדן פארשטייט זיך ערוועקט צו תשובה. געווען דארט אפילו א יונגערמאן וואס האט זיך נישט געפוילט און תיכף צוגעפאסט צו דעם ווערטער און עס "געיידישט" (מגייר געווען). א לאנגע צייט האט ער געזונגען מיט א ווארעם הארץ "ישמחו, ישמחו, במלכותך.. ישמחו, ישמחו, במלכותך.." די אריגינעלע ווערטער אויף יידיש (מעגליך גענומען פון א פריערדיגן מקור אין רוסיש?) דערציילן שוין דעם ריכטיגן זין פונעם משורר.
אין דעם פאל איז קלאר אז דאס ליד קען נישט איבערגעבן די גענויע כוונות פונעם משורר, מער פון דעם אז עס איז געמאכט געווארן מיט געפיל. איבריגנס קען די מעלאדיע נישט אונטערשיידן, און עס איז דעריבער שווער צו זאגן אז די מעלאדיע פאר זיך זאל האבן א שלעכטן כאראקטער. פארקערט, עס איז לכאורה גאנץ קלאר - ווי מיר זעהען מיט די אויגן - אז עס איז נישט אזוי.
און יעצט וועל איך אייך ווייזן וואו עס שטעקט דער טעות אין אייער דאזיגן פונקט וואס איר האט בארירט. עס זענען פארהאן צוויי זאכן וואס טארן נישט אויסגעמישט ווערן: צוערשט איז קלאר אז א ליד פון נצחון דרוקט אויס זיג, א ליד פון נקמה דרוקט אויס פייער, און א ליד וואס צילט צו שלעכטס מוז אוודאי ליגן דערין א רוף צו שלעכטס. אלזא, מיר דאכט זיך אז איר האט פארטושט די גרעניץ צווישן שלעכטס אדער געמיינהייט און איינפאך געפיל. איך וועל ערקלערן: ביי אונז אידן איז אוודאי נישטא קיין אונטערשייד צווישן די צוויי ווען עס קומט צו לידער, דען די זאכן קענען נישט באהאנדלט ווערן אין דער עפנטליכקייט. אין דער אלגעמיינער וועלט ווערט דאס אבער איבערהויפט נישט באטראכט אלס געמיין נאר אויב דער ציל איז הפקרות. איך קען נישט אריינגיין אין פרטים, עס איז אבער - דאכט זיך - גענונג פארשטענדליך.
דאס הייסט דעריבער אז פון דעם שטאנדפונקט פונעם גויאיש'ן משורר האט ער גארנישט געמיינט קיין שלעכטס, דאס איז שטענדיג געווען אנגענומען אין דער גויאישער וועלט - דאכט זיך אפילו אין דער רעליגיעזער וועלט. ביי די אראבער האבן פון שטענדיג אן קורסירט אזעלכע לידער און מען פלעגט עס טאקע אריבערנעמען גלייך צו די תפילות אין ביהמ"ד. ביי אשכנזים האט מען געווענליך נישט גענומען דירעקט פון די גויאישע שכנים און עס פלעגט אריינדרינגען געווענליך אומאפיציעל, דעריבער האט זיך טאקע ביי אידן אנטוויקלט צומאל זייער אייגנארטיגע מוזיק כאטש אויפן נוסח פונעם לאנד (צום ביישפיל די זמירות שבת זענען געווענליך אין די פארשידענע קהילות זייער אייגנארטיג, און עס שפיגלט נישט אפ גענוי דעם ארטיגן סטיל). ביי די ספרדים איז אבער יא געווען זייער פריי צו נעמען און עס אויסזינגען ביי די זמירות אדער ביים דאווענען. דערפאר טאקע איז גאנצע ניינציג פראצענט (אויב נישט מער) פון די ספרדישע לידער עכט-אראבישע לידער, און מען קען אפילו נאכגיין זייער מקור לייכט לויט די ווערטער וואס זענען אפט מאל געבויט ענליך צו די אריגינעלע ווערטער (אנשטאט: יא חביבי, יא עיני, - ק-ה חביבי, ק-ה ק-לי. אנשטאט: בלאדי יא בלאדי - בעדי ק-ה בעדי, א.א.וו.). בכלל זענען פיל פון די ניגונים באקאנט נאך היינט פאר די ספרדים לויטן אראבישן מקור (די ספרדישע זינגער מישן געווענליך ביים זינגען די צוויי שפראכן, און דרייען אינאיינעם די צוויי גירסאות).
ר' חיים פלאג'י זצ"ל האט געקלאגט אויף דעם מצב ביי די ספרדים און ער שרייבט אז ער וואלט דאס פארמיטן ווען ער קען. די סיבה וואס ער גיט אן דערצו, איז וויבאלד אלע מתפללים קענען גוט די אריגינעלע אראבישע ווערטער, און דאן ווען דער חזן הייבט אן מיט זיינע "סלסולים" לויט די מקאמים דאן קלערן ביי זיך טייל מתפללים פון די אריגינעלע ווערטער, און דאס איז אין גענצליכן קאנטראסט צו די ריינע תפילות. ווי עס ווייזט אבער אויס פון זיינע ווערטער איז דער פראבלעם נאר דאס וואס די מתפללים קענען דעם אריגינעלן שיר, אבער מיט דער מעלאדיע אליין איז ווארשיינליך נישט קיין פראבלעם געווען דאס איבערצופירן, וויבאלד אין דער מעלאדיע אליין באהאלט זיך נישט קיין שלעכטס.
ווי איז אבער מיט שווארצער מוזיק (א טערמין אין מוזיקאלאגיע, און עס איז נישט מיין חידוש. דער טערמין שליסט איין די אלע אויבנדערמאנטע אפשטאמיגע פון שווארצער מוזיק), דא איז פארהאן גאנץ אנדערע מחשבות אינעם ליד. די שווארצע וואס מיר קענען זענען דאכט זיך פיל נידריגער אין יעדן הינזיכט פון דעם געווענליכן אייראפעער. סיי פון א מאראלישן שטאנדפונקט, און סיי פון א שכלדיגן שטאנדפונקט (דאס איז באשטעטיגט געווארן דורך א פראפעסאר אין אן ענגלישע אוניווערזיטעט פאר אנדערטהאלבן יאר אומגעפער, ער איז תיכף דערנאך אפגעזאגט געווארן פון זיין שטעלע). פארשטייט זיך אז די לידער שפיגלען אפ די ביידע זייטן פונעם מענטש. די עטישע זייט איז דאך קלאר וויבאלד דאס איז שייך צו געפיל, און דער שכל ווערט אפגעשפיגלט אינעם געפיל - דעריבער קענען מיר ציען צו דער מסקנא אז ביידע זאכן ווערן עווענטועל אפגעשפיגלט דורך א פארפאסטן ליד. איך וועל ערקלערן: עס פעלט זיך אויס א געוויסער מאס פון שכל אויף צו קענען אליין מחבר זיין א מעלאדיע, דען א קינד וועט דאך דאס נישט קענען אהערשטעלן. ווי מער א ליד איז קאמפליצירט דערציילט דאס אויך אויף א טיפערן געדאנקענגאנג ביי דעם טיפ מענטש. פארוואס איז דאס אזוי? וויבאלד דאס געפיל ווערט אויך דיקטירט דירעקט אדער אומדירעקט פונעם שכל, דען ווען א מענטש וויינט צוליב א פארלוסט באדייט דאך דאס אז ער באגרייפט דעם ערך פון דעם פארלוסט. דער שכל שאצט דאן אפ דעם פארלוסט און דאס קומט צום אויסדרוק אינעם ליד וואס ווערט געשאפן אונטערן מוזאַ וואס כאפט דעם מענטש אין אזעלכע מאמענטן.
אויב ביי א מענטש איז קיין העכערע ווערטן נישט פארהאן דאן וועט דאס מוזן אויסקלאפן אויף די לידער אויך, וויבאלד די מעלאדיעס וועלן נישט שיקן קיין זענדונגען פון העכערס, וויבאלד דאס וואס עס באגרייפט נישט וועט דאך דערצו קיין השראה נישט קומען. עס איז אבער דאך נישט פארהאן קיין מענטש אן קיין זאכן וואס זענען אים ליב און איבער דעם וועט ער זינגען, און איבער דעם וועט ער טאנצן. דעריבער איז פארהאן א טיפער אונטערשייד צווישן לידער וואס ווערן געשאפן דורך א געווענליכן אייראפעער, אדער די היינטיגע שווארצע שעפער, דען אויב איז דער באגריף אמאל געווען א הייליגער איז עס ביי די שווארצע געבליבן בלויז געמיין. עס איז גאר נישט אייניג וויאזוי עס איז אמאל באטראכט געווארן געפילן און וויאזוי די שווארצע באציען זיך דערצו (איך האף אז דו וועסט פארשטיין מיין קורצע שפראך, דען איך קען נישט אויסשמועסן מער). און דער גרויסער אונטערשייד קומט צום אויסדרוק אין דעם גרויסן אפגרונט-טיפן חילוק וואס איז געשאפן געווארן אין מוזיק מיטן אויפקום פון שווארצער מוזיק.
צוליב דעם האט אייזענהאוער געזאגט אז דאס ברעכט אונטער די פונדאמענטאלע באגריפן פון מאראל און עטיק (זעה אין
דעם ארטיקל - אנגעגעבן אויבן). צוליב דעם האט דער ניו-יארק טיימס געפרעגט צו דאס שיקט נישט די יוגנט אין גיהנם (ווארשיינליך נישט אינעם רעליגיעזן זין פון ווארט, נאר אלס אן אויסגעבארגטן אויסדרוק צו א שרעקליך לעבן). זיי האבן נישט געמיינט די טראדיציע, אדער בלויז די בענקשאפט צום "אמאל", נאר זיי האבן איינפאך געמיינט דעם בראך וואס דאס האט פארגעזאגט. ווי געשריבן אויבן קען מען זיך אליין איבערצייגן מיטן באטראכטן ארטיקלען וועגן דעם שטייגער מוזיק ווי דער נאמען ראק-אנד-ראל גייט אויטאמטיש סינאנים מיט געמיינהייט, אפגעזעהן פון די ווערטער פונעם ליד. דאס איז גאר ווייט פון דער אייראפעאישער מוזיק וואס האט דאך געוויסט צו שעצן די עטישע באגריפן (כאטש וואס ביי אידן איז דאס געווען אין געגנזאץ צו באשיידנהייט). דער סארט מוזיק וועט נישט דערוועקן קיין געפיל, נאר בלויז נידריגקייט. אין דער שפראך איז פארהאן באזונדערע טערמינען פאר די צוויי גאנץ-אנדערע באגריפן.
2). איר דערמאנט דאס אז מרדכי ווערדיגער אליין איז פארפארן פון די גלייזן, און דעריבער איז פון זיין שטאנדפונקט נישט ריכטיג צו פארדאמען דעם נייעם סארט מוזיק וואס איז שוין געגאנגען א טריט ווייטער. איר זאגט אזוי אויך אויף סינאטרא, איך וועל מיך אבער צו אים נישט באציען, וויבאלד ער אליין נוצט מוזיק פון דער פאמיליע און ער איז ממילא טאקע נישט בארעכטיגט איינצוטיילן ביז וואו יא און וואו נישט. ער איז אבער טאקע נישט קיין אונזעריגער, און איך וועל מיך דעריבער ענדערש באציען צו ווערדיגער.
אלזא, צוערשט אויב איז דער געדאנק פארשטענדליך דאן קענט איר ארויסלאזן די "עדות" פון די לעצטע צוויי דען עס איז נישט נוגע. איר קענט גראדע טרעפן נאך אסאך מקורות איבער דעם, און אפשר וועט זיך אפזוכן א "כשר'ער עדות" (א שטייגער ווי אייזענהאוער - אויבן דערמאנט). עס איז אויך פארהאן אזעלכע באשטעטיגונגען פון די זינגער אליין וואס דערציילן וויאזוי זיי פאנגן די יונגען מיט זייער זינגען, און זיי שטעלן אראפ גענוי דאס וואס מיר רעדן.
אבער אויסערדעם איז דאכט זיך אייער דאזיגע פראגע ממילא אוועקגעפאלן נאך דעם וואס עס איז קלאר געווארן אז דער פראבלעם איז נישט מיטן פארפארן פון "טראדיציע", נאר ענדערש פארן אונטערהאקן די יסודות פון דער טראדיציע אליין. עס איז נישט א נייער סארט מוזיק, נאר ענדערש א מוזיק מיט א נייעם ציל וואס איז אין דעם פאל געצילט קעגן אלע הייליגע ווערטן פון דער טראדיציע. קען זיין אז די אלגעמיינע מאדערנע מוזיק האט שוין געשמעקט מיט דעם אַרט, און עס האט דעריבער פארגעזאגט דעם נעקסטן גליטש, עס דאכט זיך מיר אבער אז ווערדיגערס לידער שטעלט נישט פאר דעם סארט (חוץ פון זיינע לידער אין זיינע שוואכע צייטן פון וואס ער האט זיך אויפגעוואכט).
יעדנפאל זאל זיין קלאר אז עס איז נישט די רעדע פון אוועקטרעטן פון טראדיציאנעלער מוזיק, נאר פון אוועקטרעטן פון דער טראדיציע אליין. ווען עס זאל געפעלן דעם עולם אריבערצוגיין צו אריענטאלישער מוזיק וואלט עס אפשר טאקע געשטערט די טראדיציאנאליסטן, און מען וואלט געבענקט נאך די אמאליגע אייגענע פאלקס-לידער, עס איז אבער נישט דאס די רעדע דא. עס איז די פראגע איבער אן ענדערונג אין אונזערע פרינציפן, און אין אונזער לעבנסוועג, עס איז ווי איר שרייבט "אז עס רופט צו אינערליכער רעוואלוציע". ווען עס איז א רעוואלוציע אין מאטעריאליסטישע אנגעלעגנהייטן וואלט נישט געשאדט, אבער אויב עס איז די רעוואלוציע קעגן אונזערע ווערדן, א רעוואלוציע קעגן ריינקייט, א רעוואלוציע קעגן מאראל, דאן איז דאס אויפטרייסלענד. ווי ווייט דאס וועט זיך איינגעבן איז שווער צו וויסן, אבער די מוזיק פון איר זייט רופט צו פולשטענדיגער רעוואלוציע.
3). דער דריטער פונקט וואס איך זעה אין אייער רעאקציע איז אז מיר האבן למעשה שוין א לענגערע צייט די שחור'שע מוזיק און אט זעה נאר עס האט קיינעם נישט געשאדט, פארקערט גאר מיר האבן זיך אזוי צוגעוואוינט ביז מיר קענען זיך פארמוח'ן אין די הארציגע לידער. און דערויף ווייזט איר אן אויף שלמה'ס לידער וואס איר ערקלערט אלס אפשטאמיגע פון "בלוז".
איך גלייב אז דאס דארף א מקור, לויט וואס האט איר דאס פארמשפ'ט צו בלוז? איר וואלט אוודאי נישט געטראפן אזעלכעס אינעם ליד "לולי תורתך שעשועי", אדער "אתיתי לחננך" (אני מאמין). אדרבא, זאגט קלארער פון וואס א ליד איר רעדט וואס דאס דערמאנט אייך דעם שטייגער פון בלוז. עס איז ריכטיג אז שלמה האט אן אייגנארטיגן שניט אין זיין מוזיק, אבער דאס האט צוטון מיטן מענטש און נישט מיט א נייעם וועג אין מוזיק. פון דעם צו בלוז קומט מיר אויס ווי פון מזרח צו מערב, שלמה'ס מוזיק האט גאר א יידישליכן כאראקטער.
צום שלוס: נאכאמאל א הערצליכן דאנק דיר פארן שיין צולייגן דעם ענין אז עס זאל זיך ערמעגליכן צו פירן דעם שמועס, אויב איר פארשטייט אנדערש ווי מיר אין די פונקטן וואס איך האב פארגעלייגט אין דער געגנווערטיגער רעאקציע, דאן זענט איר געלאדן צו קאמענטירן.
],מען וויל טאקע מיר דעליווערן פאר מיינע קינדער אינדערהיים די געפילן פון אט יענע פערשוינען וואס האבן קאמפאזירט דעם ניגון אויף ווערטער וואס מען טאר נישט איבער זאגן און א מקום קדוש.
