לשון הקודש ולהבדיל עברית

[farshlufen]

איז א ספק צי "עיתון", "מפלגה", אדער "משטרה" זענען עברית?

כבוד ר' קארל, דער שרש איז זיכער נישט אפשר דער משקל ובנין.

[ווארד2007]

א יישר כח פארן פותח האשכול
דאס איז באמת א שווערע סוגיא פאר זיך
ווייל במציאות איז דא שווער א געוואלדיגע קשיא, מיר קומען אן קיין א"י און מיר הערן ווי אחינו בשרינו אנ"ש רעדן די טמא'נע שפראך אדער באנוצן זיך מיט די אויסדרוקן, נו וואס פשט
אגב, איך בין געווענליך מקפיד ווען איך דארף רעדן צו איינעם פון זיי, למשל אין א טעקסי, רעד איך ריין לשון קודש, זאל זיך יענער ברעכן קאפ וואס איך מיין.
און אויב טרעפט מיר א יונגאלע מיט לאנגע פיאות און פרעגט מיר עפעס אויף עברית, ענטפער איך אים אין רייד יודיש, און געווענליך אין אזעלכע פעלער ווייסט נישט דער אינגל וואס איך וויל פון אים ווייל ער קען נאר עברית 0דאס קען זיך טרעפן איןן בני ברק)
אלענפאלס, יש שרצו לומר, אז דער עיקר מלחמה כבידה וואס דער רבי ז"ל האט געפירט, איז געווען בנוגע "לערנען" די שפראך, און אויף דעם האט ער געזאגט די באקאנטע מימרא אז מען זאל זיך ענדערש בוקן צום צלם, אבער רעדן, במציאות, 99.99 פראצענט חרדישע אידן אין א"י קומט אויס צו רעדן די שפראך, אלא מאי זענען זיי אלע עובדי ע"ז?
פוק חזי אויסדרוקן אין מנחת יצחק אין שבט הלוי ועוד

[מיללער]

א גוטן אייך מר. קארל,
מיר האבן שוין דעם קאמפליצירטען טעמע פרובירט צו באהאנדלען דא בעבר (במיוחד ווען עס איז ארויפגעקומען א פראגע צו נוצן די ווערטער 'אשכול' און 'תגובה') ווען טיילמאל זענען מיר זאגאר פארשריגען געווארן אלס ליבעראל און אפשר גאר ציוניסטיש געשטימט.

דער אמת איבער דעם דעת קדשו פונעם רבי'ן אויף 'עברית' איז נישט אזוי פשוט ווי למשל דער עצם התנגדות צום קיום המדינה וואס אויף דעם האט ער אראפגעשריבען כשלחן הערוך אינעם ערשטן און צווייטען מאמר פונעם הייליגען ויוא"מ באר היטב בטודו"ד. ווידער דער דריטער מאמר איז מתחילה געווען אן אנטווארט צו הרה"ג ר' פנחס הירשפרונג זצ"ל אב"ד מאנטריאל איבער א געדאנק פון איינפירען צו לערנען אין די ת"ת מיט קינדער דעם שפראך 'לשון הקודש' (נישט עיברית) געבויעט אויף א ברייתא אז א טאטע האט א חיוב צו לערנען מיט זיין קינד לשה"ק און טייל פוסקים נעמען עס אן להלכה.

דער רבי גייט דארט אריין אינעם חיוב בכלל און פארוואס למעשה האט מען עס קיינמאל נישט איינגעפירט, ער ברענגט מפי ספרים וסופרים איבסל היסטאריע פונעם הייליגען שפראך לשה"ק וויאזוי דאס איז מיט די צייט פארגעסן געווארן און שפעטער פארוואנדלט געווארן אלס סימבאל פאר די ציונים.

מענין לענין רעדט דער רבי איבער די הארבקייט פון פארדרייען לשה"ק סיי אין גראמאטיק און דקדוק ווי אויך די הברה אויף וועלכע דער רבי איז זיך גאר שטארק מתנגד ווי דאס איז אשכנזישע אידען זאלן רעדן במבטא הספרדית, און אפי' די ספרדים זעלבסט זאגן נישט געהעריג עפ"י מסורתם זינט די נייע העברעאישע שפראך, עטליכע סימנים ווידמעט דער רבי איבער לערנען מיט מיידלעך בכלל און איבער דער ענין פון חינוך הבנות.

יעצט בנוגע אן איסור צו שטודירען עברית, אדער רעדן עברית אלס דער יעדן-טאגעדיגער שפראך, ווער רעדט נאך דאס צו מאכען אלס א 'לאומיות-נאציאנאליטעט' ככל הגוים בית ישראל, דאס איז אוודאי אסור עפ"י תורתו ומשנתו של רביה"ק מסאטמאר ועליה אין להשיב.

ווידער צו מען מעג נוצען ווערטער אשר המציאו ובדו להם אבות הטומאה, דא און דארט צווישען לשה"ק אדער אידיש, אין ויואל משה לפי ראות עיני איז קיין איסור נישט פארהאן, פארקערט ווי קארל דערמאנט האט דער רבי זעלבסט גענוצט עטליכע ווערטער סיי אין ויוא"מ און סיי ביים גרינדען דעם 'שיכון קרית יואל - בני ברק' הגם דער ווארט 'שיכון' איז העברעאיש-מאדערן לשה"ק.

דאס איז אויף ווערטער וועלכע זענען קלאר עברית, ווידער אזאנע ווערטער וואס מאנכע מיינען אז דאס שטאמט ממקורם ווען אין אמת'ן איז עס ריין לשה"ק נאר אומבאקאנט פארן המון עם, וואס איז בכלל די רעדע? אוודאי צו קענען קריטיקירען ברויך מען קודם וויסען מבטן מי יצאו הדברים, און ווי מיר האבן שוין געשריבען פאריגעס מאל איז דער ווארט 'ארגון' ריין עברית אבער ווערט גענוצט איבעראל, אבער אויפן ווארט 'נין' וועט מען דעבאטירען צו דער היינטיגער אפטייטש איז אריגינעל, בעת וואס דער עצם ווארט איז דאך זיכער אריגינעל.

גיי פארשטיי....

למעשה, ווארט איך (מיט נאך מעמבערס) אויף א לענגערן בירור פון ידידינו הרב ליפשיץ [ז"ל?] וחבירו בונם הטרעגער והשאר, וועלכע האבן פארשפראכן צו ברענגען עפעס חומר להנושא.

[קארל]

א דאנק הרב מיללער פאר דעם ביאור.
מיר קוקט אויך אויס אזוי, אז דער סאטמארער רבי ז"ל האט בכלל נישט געהאט קיין פראבלעם מיט עברית'ישע ווערטער דא-דארט, כאשר מעשיו מוכיחים. זיין פראבלעם איז בלויז געווען מיט דער נאציאנאליזם פון דער מדינה.
איך האב שוין אנגעצייכנט פריער אז ווי עס קוקט אויס איז מען היינט פרימער פון דעם רבי'ן, און פארשידענע סאטמארער אויסגאבעס פירן מערכות מיט יעדעס ווארט.
אין דעם היינטיגן "דער בלאט" האב איך געזען א גאנצע נייעס באריכט אז "ערליכע אידן" וועלן זיך מער נישט באנוצן מיט דעם אויסדרוק "בוקר טוב" וויבאלד הרב בן אמיתי, דער מחבר פון "שיחת חולין", האט נישט געטראפן קיין פריערדיגער מקור פאר דעם אויסדרוק, ממילא איז מוכרח אז עס קומט פון די ציונים...

פארקערט ווי קארל דערמאנט האט דער רבי זעלבסט גענוצט עטליכע ווערטער סיי אין ויוא"מ און סיי ביים גרינדען דעם 'שיכון קרית יואל'

וואו האב איך געשריבן פארקערט? אדרבא, ברענגסט דאך סמוכין צו וואס איך האב געשריבן.

[קרעמער]

מען דארף וויסן וויאזוי צו ליינען דעם פראזע:

פארקערט - ווי קארל דערמאנט - האט דער רבי זעלבסט וכו'.

[מיללער]

יעצט לייען איך אין בח"ח וואס דער ניק הנחמד 'שמחה'לה' שרייבט גאר א מערקווידיגער עפיזאד וואס ער האט אליינס געהערט פונעם בעל המעשה:

דומה קצת לסיפור זה שמעתי מהרה"ג ר' ישראל דוד נייוואהנער שליט"א מירושלים, שהיה נוכח בעצמו בעת שמרן מסאטמאר הדברי יואל זי"ע הגיע לפאריז בדרכו לארה"ק, וקבלו פניו שם בנמל הרה"ק ר' איציקל וחתנו הרה"ק מהר"י מפשעווארסק, והיו שם גם כמה ספרדים מתושבי פאריז שבאו לקבל פניו, והתחילו לדבר עם מרן מסאטמאר בשפתם (לשון הקדוש במבטא ספרדית), ולמרבית הפליאה ענה להם מרן זי"ע בשפתם ובמבטא שלהם, וכך שח עמהם כמה דקות.

ר' יענקעלע העלה את תמיהתו בקול (כדרכו) "סאטמארער רב רעדט עברית ? "

ענהו מרן: ב' תשובות בדבר;
א' וכי איך אדבר איתם והרי אינם מבינים שפה אחרת ?
ב' וכי זו עברית ? והרי זו לשון קודש במבטא ספרדית ?!

לשם שעשוע שאלתי את הגרי"ד ואיך היה שטף דיבורו של מרן במבטא זו ? ענה לי: תתפלא לשמוע גם אני נדהמתי בשעת מעשה איך שדיבר בשטף מהיר ולא התבלבל ולא גימגם כלל, ממש כמי שרגיל לדבר כך תדיר ...

למעשה דער ערשטער תירוץ וואס דער רבי האט געענטפערט כי איך אדבר איתם והרי אינם מבינים שפה אחרת ? זאגט א געוואלד אויפן רבי'נס מהות, קען זיין אז עס איז עברית, אבער בעת הצורך אז עס איז נישט פארהאן קיין דרכא אחרינא, איז עס נישט קיין פראבלעם.

[יידישיסט]

אינטערערעסאנט. איך האב אמאל געהערט אן ענליכע מעשה איבער א ספרדישן איד וואס איז געקומען צום סאטמארער רב זצ"ל, און ער האט געזוכט ווער עס קען איבערזעצן פון זיין שפראך אויף אידיש. האט ער געפרעגט די מענטשן ארום "מי מדבר פה עברית?". אלע זענען שטיל געבליבן און קיינער האט זיך נישט געוואגט אהערצושטעלן אלס קאנדידאט.. עס האט זיך אבער סאטמארער רב אנגערופן צו אים "אני! אני מדבר עברית..." איך ווייס נישט אויף וועלכן מבטא ער האט דאס געזאגט, אבער די מעשה איז שיין וויאזוי עס זאל נישט זיין. ער איז נישט בלויז געווען א צדיק און קנאי, נאר אויך איינער פון די נאבלסטע מענטשן איבער דער וועלט. זיין פערזענליכקייט איז ווארשיינליך נישט מעגליך פאר אונז גראד זיך פארצושטעלן.

[קארל]

איך האב געליינט אז ר' עמרם בלוי פלעגט שמועסן מיט זיינע מזרחי'סטישע שטיף אייניקלעך (זיין ווייב רות'ס אייניקלעך) אויף עברית.

[ערנסטער]

מיינע זין האבן געבראכט פון חדר א בראשור ("חוברת" בלע"ז) וואס דארט מ'איז מסביר באריכות און בטוב טעם ודעת פארוואס ע"פ תורתנו קדושה מ'טאר נישט ניצן זיך מיט דער 'השפה הטמאה' פון די ציונים שר"י דאתקריא 'איווריט' בשום אופן ובשום מצב.
אך דא עקא - די גאנצע 'חוברת' איז געשריבן געווארן... בעברית מודרנית לתפארת עם אין-ספור מילים חדשות וביטוים מהרחוב הישראלי...

[קארל]

מיינסט אפשר דעם ביכל "טוהר הלשון"? איך האב עס אויך לעצטנס געלייענט, אבער עס איז נישט אויף דעם סאטמארער מהלך. דער ביכל איז בעיקר פארנומען מיט דעם מהות פון אליעזר בן יהודה, ווידער לויט סאטמאר וואלט ווארשיינליך געווען אן אישו צו רעדן אידיש אויב די ציונים וואלטן עס אדאפטירט, אפגעזען פון ווער עס איז געווען דער מחבר.

[ערנסטער]

מיינסט אפשר דעם ביכל "טוהר הלשון"?

יא

איך האב עס אויך לעצטנס געלייענט, אבער עס איז נישט אויף דעם סאטמארער מהלך.

פארשטייט זיך אז נישט. פשוט איך האב זיך דערמאנט פון דעם ביכל לייענדיק דעם אשכול.

[יידישיסט]

קארל שרייבט:
דער ביכל איז בעיקר פארנומען מיט דעם מהות פון אליעזר בן יהודה, ווידער לויט סאטמאר וואלט ווארשיינליך געווען אן אישו צו רעדן אידיש אויב די ציונים וואלטן עס אדאפטירט, אפגעזען פון ווער עס איז געווען דער מחבר.

לויט דעם וואלט שוין היינט געדארפט אוועקפאלן דער פראבלעם, נאכדעם וואס ציוניזם אלס אידעאלאגיע עקזיסטירט שוין נישט. אין דער אלגעמיינער אידישער וועלט ווערט שוין היינט באטראכט די העברעאישע שפראך אלס די נאצינאלע אידישע שפראך, וואס ברענגט צונויף אלע אידן איבער דער וועלט. די שפראך איז שוין היינט איבערהויפט נישט אנגעבונדן אין סיי וואס אן אידעאלאגיע. אויב מען זאל זיך נישט רעכענען מיט דער היסטאריע פון דער שפראך און אירע פארפאסער, דאן איז ווארשיינליך נישטא קיין סיבה איר נישט צו אקצעפטירן. נישט אזוי?

[קארל]

איך בין לעצטנס געווען ביי א קרובה מיינע, האב איך דארטן געזען א סידור וואס זי האט באקומען פון דער סאטמארער רביצין אלטא פייגא טייטלבוים ביים גראדואירן פון שולע אין יאר תשל"ח.
דער סידור איז פון הוצאות "אשכול", Printed in Israel, און פארמאגט די "תפילת הדרך לאוירון" וואס די רבנות הראשות האט מחבר געווען.
עס קוקט מיר אויס אז נישט נאך די צוגאנג צו עברית איז געווארן עקסטרעמער, נאר אויך אלעס ארום דעם...

אגב, כ'האב אמאל געהערט אז אין דער ערשטער דרוק פון "על הגאולה ועל התמורה" אדער "ויואל משה" שטייט פראמינענט: Printed in Israel, אן די הוספה פון אן E...
אפשר קען דאס איינער באשטעטיגן אדער אפלייקענען.

[farshlufen]

די ערשטע איז קיין ראי' בכלל, דאס צווייטע איז סתם שקר.

[מיללער]

אויף עברכית איז דער ווארט 'חיקוי - לחקות' מיוסד אויף דער אידישער אויסדרוק פון 'נאכמאכן', האט דאס אן אחוזה אויף לשה"ק?

[ווארד2007]

איך האב מיר אזוי מתבונן געווען דעם שבת

קינד און קייט נמנו וגמרו אז "מכון" איז עיברית, פארוואס?

אין פסוק שטייט ביי די שירה מכון לשבתך פעלת ה', איז פשט א אנברייטונג פאר דיין וואוינונג
און וואס איז טייטשט למשל "מכון אידישע וועלט" א אנברייטונג פאר אידישע וועלט

אקעי, קלארער, מכון ספרי חתם סופר
מיינט א אנברייטונג צו דרוקן די ספרים פון חתם סופר

קוק נאר, יעדער לאכט פון מיר...
איך זאג עפעס ראונג?

[לכאורה]

אויף עברכית איז דער ווארט 'חיקוי - לחקות' מיוסד אויף דער אידישער אויסדרוק פון 'נאכמאכן', האט דאס אן אחוזה אויף לשה"ק?

אפשר דאס?
(3) רד"ק על יחזקאל פרק כג פסוק יד
ותרא אנשי מחקה - כלומר ראתה *לחקות* ולצייר אנשים בקיר והם צלמי כשדים ומרוב חשקם בהם ובלבושיהם ובמעשיהם ציירה לה אותם על הקיר לראותם תמיד כי אמרה להתערב עמהם במעשה עבודתם ובאלהיהם כי כל משפטיהם ומעשיהם ישרו בעיניהם זהו שאמר הכתוב ויתערבו בגוים וילמדו מעשיהם:

[מיללער]

לכאורה,
דער ארטיגער אפטייטש איז מל' חקיקה וואס באדייט אריינקריצען, עס איז מסתבר אבער אז זיי האבן דאס טאקע באזירט אויף דעם.

[רב טקסט]

קען זיין אז דער וואס האט עס אריינגעברענגט ביי אונז האט עס באזירט אויף דעם, אבער ס'איז להדיא א אלטע ווארט. איין דוגמא: אין כוזרי מאמר ב' סי' ע"ג ולחקות זולתכם מהאומות. עו"ש סי' פ' בנוסח אחר שבסוגריים.

[והוא פלאי]

אגב, כ'האב אמאל געהערט אז אין דער ערשטער דרוק פון "על הגאולה ועל התמורה" אדער "ויואל משה" שטייט פראמינענט: Printed in Israel, אן די הוספה פון אן E...
אפשר קען דאס איינער באשטעטיגן אדער אפלייקענען.

נישט דער ערשטע דרוק ויואל משה באותיות מרובעות רק חלק א', און נישט דער צווייטע באותיות רש"י, און נישט דער דריטע כל הג' חלקים, אבל תיכף לאחר הדפסת הג' חלקים, נדפס בישראל, ויש לי בביתי ממהדורה זה, ושמעתי שנדפס כדי שיחלקו שם, אבל נדפס שם (כפי הכתוב שם "ליצוא") פאר עקספארט, ומעולם תמהתי על זה, ומעולם לא קבלתי תשובה מספקת, ובל"נ לעת הפנאי, וועל איך אריינסקענען

[יהיה כן]

דאס ווארט 'נדיר' [אפגעטייטש 'זעלטן'] האט עפעס א מקור אין לשה"ק?, ווייל עס איז זייער זייער באנוצט אפילו ביים היימישן עולם

[חרמש בקמה]

עס נעמט זיך לכאורה פון לשון נדר, די משמעות דערפון איז ענליך, דהיינו אפגעזונדערט.

[יהיה כן]

ביזט זיכער אז באמת איז דער שורש פון 'נדר' איז אפגעשיידט?? דוכט זיך אז נישט

[קארל]

אגב, כ'האב אמאל געהערט אז אין דער ערשטער דרוק פון "על הגאולה ועל התמורה" אדער "ויואל משה" שטייט פראמינענט: Printed in Israel, אן די הוספה פון אן E...
אפשר קען דאס איינער באשטעטיגן אדער אפלייקענען.

נישט דער ערשטע דרוק ויואל משה באותיות מרובעות רק חלק א', און נישט דער צווייטע באותיות רש"י, און נישט דער דריטע כל הג' חלקים, אבל תיכף לאחר הדפסת הג' חלקים, נדפס בישראל, ויש לי בביתי ממהדורה זה, ושמעתי שנדפס כדי שיחלקו שם, אבל נדפס שם (כפי הכתוב שם "ליצוא") פאר עקספארט, ומעולם תמהתי על זה, ומעולם לא קבלתי תשובה מספקת, ובל"נ לעת הפנאי, וועל איך אריינסקענען

און עס שטייט טאקע "Printed in Israel", אן די הוספה פון אן E, ווי כ'האב געהאט געשריבן?

[חרמש בקמה]

ביזט זיכער אז באמת איז דער שורש פון 'נדר' איז אפגעשיידט?? דוכט זיך אז נישט

נו עפן א גמ' נדרים וועסטו זעהן אז מופרשני ממך און מרוחקני ממך איז דאס זעלבע ווי מודרני ממך. אויך א קרבן איז מען מפריש און דאס איז א נדר.
נזיר איז ענליך צו נדר, און דאס איז אויך על שם וואס ער איז אפגעזונדערט פון וויין און טומאה.
דירה מיינט אויך א אפגעזונדערטע הויז. איך בין דער לעצטער וואס וועט ברענגען א ראיה פון לשון עוורית, אבער אז איינער וויל עס טאן, קען ער דאס זעהן דערפון וואס אין עוורית ווערט א דירה אויך גערופן "יחידה".